Baldand Mahuligad

Trichaktak alias Mahahuligadh in Shahpur taluka is a very favorite fort of fortune-tellers, mischief-driven adventurers of Maharashtra, 2850 feet high above sea level, surrounded by a huge bordand and a thick forest, its husband, Navi, Bhatji, who is looking at the sky, the samarkhuna of the past, nature, history, courage And the stronghold of the young inspiration of the youth Mahiligad is the fort.

Mahuligad is very ancient. In the 11th Century, Goraksnath has mentioned the mountain of Ajay mountain, Trichuktak alias Mahuli in the chapter 'Kishkindakand' of Ramayana in his book. King Mahadev Yadav of Devgiri defeated Someshwar and ended the kingdom of Shilahar. After that, there was a time of civilization for Thane in Thane. His son Tripurkum was a great soldier. When Shake 1193 (1200 AD), Hemand Pandit, the emperor of Devgiri, Ramdev Yadav, came to Thane, Tripurkum went to meet him. He scared Yadav's army. Hemand Pandit was running away with his army. Tripurkum chased Mahuligad and defeated Hemand Pandit by completely defeating him. After that S In 1485 Malik Ambar, the original man of the Nizamshahi family of Ahmednagar, sardered many forts in Konkan. Mahuli fort also came under his control. In Maharashtra, when four panches were killed in the Haidos, Maharashtra was defeated due to slavery and helplessness. For three hundred years of blindness, ShahajiRaje lost his first freedom struggle in the form of blindness. In that light Mahuligadam first seen the steps taken by Swaminarayan. Mahuligad Shahjiraje Bhosale, Jijabai and Balaraje Shivaji Maharaj, who have witnessed the thriller history, should be proud of all Thanekaris.

Mahuligad is about 6 km from the yavash of Shahapur. From Asangaon Railway Station or Mumbai-Agra Highway, it is easily accessible to Mahuligadi. Dangarang Datta, separated from Sahyadri's original line, is like the three heads of the Digambars. There is a trek to the north of Palasgad, the middle Mahuli and south to Bhandargad. From the shore of the mountain, you come to iron ridges. When they climb, the entrance is at the middle of the Mahuligad. But the old highway passes through a hill called Machi, two mountains in the mountains. This road is destroyed by landslides. When you come up from the wrecks of Ketaki's made of straws, when you come up, there is a tall tower and an entrance door. The steps that come up from above are broken and crossed. In 1818, when the British dug a Maratha dynasty, they should not raise their heads again, hence these fortresses, towers etc. The guns are torn down. Many sculptures are hidden from the slope of the collapsed entrance. There is a very beautifully beautiful sculpture of an Akrash-Vaikat Patah in the entrance. When Nrishingh defeated him, Shankar took the combination of the three male, male, beast and bird, to destroy it. They have feathers. There are only few such fortifications seen in the fort, because the ancient importance and significance of Mahuligad can be seen. There are vaulted carpets on both sides of the road, covered with a rocks from the entrance which is partially vertical. After reaching the top of the head, there is a pond about half a kilometer away from the southern footpath. On the western side of the lake there are ruins of a dilapidated castle, and there is also a remnant of the Mahulishwar temple. Aravata's Dagdishilpa, Satishila, Samadhi Shilpil are. There is a lousy mosque on the fort. After this we came to the South further and we see a huge hole piercing the entire fort at East-West. The other side of the block is the Bhandargad Ghal and the west gate at Bhandargadad. Bhandargadala had two doors in the East-West. Though the eastern door is now extinct, there are idols of Hanuman and Sree Ganapati found there.

When Mughal emperor Shahzahan swept Nizamshahi, ShahajiRaje Bhosale took the young son of Nijamshahi to the thigh and took control of the throne for three years. This thing has not changed in Shahjahan. He sent a letter to Bijapur that help Shahaji handle Bhosale, otherwise your democracy will be destroyed like Nizamshahi, but if you help, you will share the state of Nizam and release Shahaji from Maharashtra. ShahajiRaje was mighty. They were rebellious in terms of Mughlasha, Kutubshahi and Adilshahi. This rebel was a business of future self-interest. He took Murthyaja from Mahmudi on the Mahuligad from Pegagiri and saw the Nizam's reign from there. So Jijabai, the son of Thorla Sambhaji and Balaraj Shivaji were with them. Etc. S In 1635 Shahjahan's Sardar Khanzaman surrounded the Mahuligad and fell under Shahaji Raj's indirect self-rule. After all the roadmap of the political strategy was stopped, they offered Murthija to the Mughals and left the fort along with Jijabai and Shivaji Raje and entered the camp of Randulakhana. Adilshah's head was the son of Randul Khan and ShahajiRaje. Therefore, Randulkhana canceled ShahajiRaje's credit to Adilshah. From there, ShahajiRaj was appointed to the Karnataka province. In 1661, Shivaji Maharaj won Mahuligad from Mughal and in four years it was S In 1665, the fort was reconstituted under the jurisdiction of King Jaysinghashi. After the release of ShivajiRaje from Agra S In 1678, Moropant Pingle Peshve won the Mahuligad and got elected to Swaraj. Since then S Mahuiliganj was under the control of Maratha till 1817 till the British joined hands.

There is a thick forest on Mahuligad and its surroundings. Free communication of peacocks, rabbits, randukars, saliders, sambar, deer, and leopards is in this jungle area. Greens, Anne, Well, Palas, Pangara, Savar etc. Along with the trees, there are many multipurpose herbalists like Kadunim, Nirgudi, Adulas, Ritha. The tribals here have a business to collect and sell the rituals of the fort. Soap and oil are made from Rithea. The truck from here is sent to Ritha's factory in Mumbai. The wall of the damksagar, Bhatsa dam and Ghatmathya, and the wall of the dam on the Vaitarna river absorb their attention. The tallest tower in Thane district can be seen in faraway places in Ghatwata, Mumbai area and Thane in Sahyadri. From a distance, Mahuligad strives to catch the attention of everyone with its distinctive mantra and challenge them daily.

बलदंड माहुलीगड

शहापूर तालुक्यातील त्रैकुटक उर्फ माहुलीगड महाराष्ट्रातील गिरीभ्रमण, दुर्गभ्रमण करणाऱ्या साहसी तरुणांचा अत्यंत आवडता गड, समुद्रसपाटीपासून २८५० फूट उंच, अतिशय बलदंड, घनदाट अरण्याने व्यापलेला, त्याचे नवरा, नवरी, भटजी नावाचे आकाश भेदू पाहणारे सुळके, गतकाळातील समरखुणा अंगाखांद्यावर बाळगणारा, निसर्ग, इतिहास- साहस आणि जिद्द या तरुणांच्या मूलभूत प्रेरणास्रोताचे शमन करणारा दुर्गमकिल्ला म्हणजे माहुलीगड होय.

माहुलीगड अतिशय प्राचीन आहे. ११व्या शतकात गोरक्षनाथांनी आपल्या किमयागार ग्रंथात रामायणातील 'किष्किंधाकांड' अध्यायात अजय पर्वत, त्रैकुटक उर्फ माहुली पर्वताचा उल्लेख केला आहे. देवगिरीच्या महादेव यादव राजाने सोमेश्वराचा पराभव करून शिलाहारांचे राज्य संपुष्टात आणले. त्यानंतर ठाण्यावर नागरशाचा काही काळ अंमळ होता. त्याचा पुत्र त्रिपुरकुमार मोठा पराक्रमी होता. शके ११९३ (इ. स. १२७१) देवगिरीचा सम्राट रामदेव यादव याचा प्रधान हेमांड पंडित ठाण्यावर चालून आला असता त्रिपुरकुमार त्याला सामोरा गेला. यादव सैन्याची त्याने दाणादाण उडवली. हेमांड पंडित आपल्या सैन्यासह पळून जाऊ लागला. त्रिपुरकुमार पाठलाग करीत माहुलीगडापर्यंत आला आणि हेमांड पंडिताची कोंडी करून त्याचा पूर्ण पराभव केला. त्यानंतर इ. स. १४८५मध्ये अहमदनगरच्या निजामशाही घराण्याचा मूळ पुरुष मलिक अंबर याने कोकणातले बरेच किल्ले सर केले. त्यावेळी माहुली किल्लाही त्यांच्या ताब्यात आला. महाराष्ट्रात त्यावेळी चार पातशहांनी हैदोस घातल्यामुळे गुलामी आणि लाचारीत हरपून गेलेला महाराष्ट्र तीनशे वर्षे अंध:कारात बुडाला असताना शहाजीराजांच्या रूपाने स्वातंत्र्याची पहिली शलाका लखलखली. त्या प्रकाशात स्वराज्याची चिमुकली पावले उमटलेली माहुलीगडाने प्रथम पाहिली. समस्त ठाणेकरांना अभिमान वाटावा, असा रोमहर्षक इतिहासाचा साक्षीदार असलेला माहुलीगड शहाजीराजे भोसले, जिजाबाई आणि बालराजे शिवाजी महाराजांच्या चिमुकल्या पदस्पर्शाने पुलकीत व पावन झालेला आहे.

माहुलीगड शहापूरच्या वायव्यास ६ किमी अंतरावर आहे. आसनगाव रेल्वे स्थानक किंवा मुंबई-आग्रा महामार्गापासून सहज माहुलीगडाकडे जाता येते. सह्याद्रीच्या मूळ रांगेपासून अलग झालेली ही डोंगररांग दत्त दिगंबरांच्या तीन शिरांसारखी आहे. उत्तरेकडचा पळसगड, मधला माहुली आणि दक्षिणेकडचा भंडारगड या तिन्ही गडांवर जाण्यासाठी पायवाट आहे. डोंगराच्या धारेवरून आपण लोखंडी शिडापाशी येतो. ती चढून गेल्यावर आपला प्रवेश मधल्या माहुलीगडाच्या माथ्यावर होतो. पण जुना राजमार्ग माची नावाच्या खेड्यावरून दोन डोंगराच्या दरीतून जातो. हा रस्ता भूस्खलन होऊन नष्ट झाला आहे. केतकीच्या बनातून नष्ट झालेल्या दगडी पायऱ्यांच्या ढिगाऱ्यांमधून वाट काढीत आपण वर येतो, तेव्हा बुलंद बुरुज आणि तेवढेच भव्य प्रवेशद्वार लागते. येथून वर येणाऱ्या पायऱ्या पार फोडून तोडून टाकलेल्या आहेत. १८१८मध्ये इंग्रजांनी मराठेशाही बुडविल्यावर त्यांनी पुन्हा डोके वर काढू नये, म्हणून या व अशा अनेक किल्ल्यांची तटबंदी, बुरुज इ. तोफा डागून पाडून टाकल्या आहेत. कोसळलेल्या प्रवेशद्वाराच्या ढिगाऱ्यातून अनेक कोरीव दगड दृष्टीस पडतात. त्यात प्रवेशद्वारापाशी एका आक्राळ-विक्राळ शरभाचे अतिशय रेखीव सुंदर असे शिल्प आहे. नृसिंह जेव्हा उतला मातला तेव्हा त्याचे पारिपत्य करण्यासाठी शंकराने सर्वशक्तीमान नर, पशू आणि पक्षी या तिघांचे एकत्रित रूप घेतले तो हा शरभ. याला पंख आहेत. काही मोजक्याच गडांवर असे शिल्प पाहावयास मिळत असल्यामुळे माहुलीगडाचे प्राचीनत्व व महत्त्व लक्षात येते. अर्धवट उभ्या असलेल्या प्रवेशद्वारापासून खडक पोखरून केलेल्या मार्गाच्या दोन्ही बाजूंना कातळात कोरलेल्या पहारेकऱ्यांच्या कोठ्या आहेत. येथून माथ्यावर आल्यावर दक्षिणेकडील पाऊलवाटेने निघाल्यावर सुमारे अर्धा किमी अंतरावर तलाव लागतो. तलावाच्या पश्चिमेला एका पडक्या वाड्याचे अवशेष आहेत, तिथेच बाजूला माहुलीश्वराच्या मंदिराचेही अवशेष पाहायला मिळतात. ऐरावताचे दगडीशिल्प, सतीशिळा, समाधीशिल्प आहेत. गडावर एक पडकी मशीद आहे. यानंतर तसेच पुढे दक्षिणेकडे आलो की पूर्व-पश्चिम अशी संपूर्ण गडाला छेद देणारी एक प्रचंड घळ दिसते. या घळीच्या पलीकडील भाग म्हणजे भंडारगड घळ उतरून पश्चिमेच्या दरवाजाने भंडारगडावर प्रवेश होतो. भंडारगडाला पूर्व-पश्चिम असे दोन दरवाजे होते. पूर्वेकडील दरवाजा आता नामशेष झाला असला तरी तेथे हनुमान व श्रीगणपतीची मूर्ती पाहावयास मिळते.

मोगल बादशहा शहाजहान याने निजामशाही बुडविली, तेव्हा निजामशाहीचा मूर्तिजा नामक लहान मुलाला मांडीवर घेऊन शहाजीराजे भोसले यांनी स्वत: पातशाहीच्या गादीवर बसून तीन वर्षे राज्यकारभार केला. ही गोष्ट शहाजहानला रुचली नाही. त्याने विजापूरला दमदाटीयुक्त पत्र पाठविले की, शहाजी भोसलेंचा बंदोबस्त करण्यासाठी मदत करावी, अन्यथा निजामशाहीप्रमाणे तुमची पातशाहीसुद्धा नाश पावेल, पण जर तुम्ही मदत केलीत तर निजामाचा प्रदेश आपण दोघांनीही वाटून घेऊ आणि शहाजींना महाराष्ट्रातून हाकलून देऊ. शहाजीराजे पराक्रमी होते. मोघलशाही, कुतूबशाही आणि आदिलशाहीच्या दृष्टीने ते बंडखोर होते. या बंडखोरीत भावी स्वराज्याची बिजे होती. त्यांनी पेमगिरीहून मूर्तिजाला माहुलीगडावर आणले आणि तेथून निजामाचा राज्यकारभार पाहू लागले. तेव्हा त्यांच्यासोबत जिजाबाई, थोरला मुलगा संभाजी व बालराजे शिवाजीही होते. इ. स. १६३५मध्ये शहाजहानचा सरदार खानजमानने माहुलीगडाला वेढा घातला आणि शहाजीराजांच्या अप्रत्यक्ष स्वराज्याला फास बसला. राजकीय डावपेचातील सर्व मार्ग बंद झाल्यावर निरुपाय होऊन त्यांनी मूर्तिजाला मोघलांच्या हवाली केले आणि जिजाबाई व शिवाजीराजांसह गड सोडून खाली रणदुल्लाखानाच्या छावणीत दाखल झाले. आदिलशहाचा सरदार रणदुल्लाखान आणि शहाजीराजे यांचे सख्य होते. त्यामुळे रणदुल्लाखानाने रद्दबदली करून शहाजीराजांना आदिलशहाच्या पदरी रुजू केले. तेथून शहाजीराजांची नेमणूक कर्नाटक प्रांतावर करण्यात आली. पुढे १६६१मध्ये शिवाजीराजांनी मोघलांकडून माहुलीगड जिंकून घेतला आणि चार वर्षांतच इ. स. १६६५मध्ये राजे जयसिंहाशी जो तह केला, त्या अन्वये हा किल्ला पुन्हा मोघलांकडे गेला. शिवाजीराजांची आग्र्याहून सुटका झाल्यावर इ. स. १६७८मध्ये मोरोपंत पिंगळे पेशवे यांनी माहुलीगड जिंकून स्वराज्यात दाखल केला. तेव्हापासून इ. स. १८१७पर्यंत इंग्रजांशी तह होईपर्यंत माहुलीगड मराठ्यांच्या ताब्यात होता.

माहुलीगडावर व त्याच्या परिसरात घनदाट जंगल आहे. मोर, ससे, रानडुक्कर, साळींदर, सांबर, हरीण आणि बिबळ्यांचा मुक्त संचार या जंगल परिसरात असतो. साग, ऐन, खैर, पळस, पंगारा, सावर इ. झाडांबरोबरच कडुनिंब, निरगुडी, अडुळसा, रिठा अशी बहुविध, बहुउपयोगी वनौषधीही आहेत. येथील आदिवासींचा गडावरील रिठ्यांची फळे गोळा करून विकण्याचा व्यवसाय आहे. रिठ्यापासून साबण, तेल बनविली जातात. येथून ट्रक भरून रिठा मुंबईतील कारखान्यात प्रक्रिया करण्यास पाठविला जातो. या परिसरातील मोडकसागर, भातसा धरण आणि घाटमाथ्यावरील आळवंडी नदी व वैतरणा नदीवरील धरणाची भिंत आपले लक्ष वेधून घेते. ठाणे जिल्ह्यातील सर्वात उंच असलेल्या या किल्ल्यावरून सह्याद्रीतील घाटवाटा, मुंबई इलाका आणि ठाणे प्रांतावर दूरपर्यंत नजर ठेवता येते. दूरवरून माहुलीगड आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण सुळक्याने सर्वांचे लक्ष वेधून घेत गिर्यारोहींना रोज आव्हान देत असतो. मग बहुसंख्य युवक-युवती आपली जिद्द आणि साहसाची भूक भागविण्यासाठी शनिवार-रविवार माहुलीगडाकडे कूच करण्याची तयारी करू लागतात.

Ports and forts in Thane

Thane is known as a portable port-monkey since ancient times , as we have read in the past few articles. Since Thane creek, ancient Thaneah Chendani Bandar, Mahagiri Harbor, Kalshet, Nagla Bandar, Gayukhi Bandar, Ghodbunder etc. have emerged as commercial ports at the distance. Thousands of traders had brought prosperity to Thane in the financial prosperity of the then princely states with the help of these ports.

Etc. S In 1498, the first step of Vasco da Gama fell to Malabar, and after him, Abburkar spent a short while on the Indian coastline. S In 1510, the Portuguese was established in Goa. With the help of 'the sea whose shore', the Turks and off-shore Portuguese captured the sea and captured the east-west coast of India with state-of-the art guns and towers. Meanwhile, when Humayun defeated Gujarat, Shahana of Gujarat took help from the Portuguese and in turn gave Thane, Vasai province-Portuguese to seven of Mumbai's suburbs.

Etc. S During 1533-34 the power of the Portuguese began in Thanh, hence the trade-off of the Arab businessmen from ancient times had ceased, Thanan began to leak. The Portuguese policy of eliminating the whole of Arab traditions was followed by the construction of small chowkies of fortresses near Thane creek. It is a fact that the fortification of the Portuguese remained unchanged for almost two hundred years by the fort.

When the Marathas and the Portuguese got concerned, Chhatrapati Shivaji Maharaj established the city of Belgaum, Thane, Hirakot, Parasik, Pimpleas, Kamble, Kharbawi fortress, Nagla Kot, Gaumat Garhi, Malgadhi, Ghodbunder Fort, Dharavi in ​​Thane Creek area, except for the Durgadi Fort built at Kalyan. the fort and the fort dajhanavari Vasai fortStanding up While visiting some of the forts through the creek, one thing was obvious that Thane has a great potential to implement the backwater revolutions project on the lines of Kerala. Because of the Sahyadrite rice and Ulhas river with its tributaries bringing huge sediment in every monsoon, many islands have been formed near Thane. From the Thane creek, you see this waking when walking through Kalyan, Bhiwandi, Gaymukh and Belapur areas. On these islands, a mud flurry, a village or a hill can be seen on the fort or fort. We know Durgadi Fort of Kalyan. Chhatrapati Shivaji Maharaj built a Durgadi fort on the bank of the creek and laid the foundation of Swaraj's armada. Durgadi is situated on the west side of the fort - Alimadhar, Anjur and Pimpala. At the hill of Pimpale village, the Portuguese gadivaja coat bond. Vijay Nayak had given me Anjur's information about this fort known as Pimpale Fort. Gangaji Naik of Anjur in Chavaji Appa Peshwa's Vasai raid was a valuable performer. Their successor is Naik's descendant. Today, the wall of Pimpala fort has collapsed. Remains of some buildings are still giving evidence of history.

The Kamwari river, which flows from the east, meets the fort at Bhiwandi, near Kambe Fort, Bhiwandi's Bhui-Kot and the port and further towards the Kharbav fort, the Gaamukh gets to Thane Bay. Due to the sludge of the Kamwari river from Kambe to Kharbav, the water of Bharti now can not reach Bhiwandi harbor and Kambe Fort. But 150 years ago, there was a traffic jam of trade and commerce for the Bhiwandi and Kambe fort. On 24th April 1730, the Marathas won the fort of Kamble. Kharbav village is on the banks of Kamwari creek on the Bhiwandi-Vasai road west of Kambe fort. This village of freedom fighter Tukaram costa Chaudhary of Indian freedom fight. A small hill in Kharbav village is a fort built by the Portuguese. The wall of the fort has collapsed and there is a temple of Jermi in the fort.

Nagla Bandar and Nagla Kot on his previous hill stood in front of the Kamarwa Creek face. But he has been sacked due to the huge cashless stones. There is a photo of the wall with a three-three-foot-width wall of the fort. Now there is nothing. Portuguese is the hopper on the side hill. It has recently been renovated. Take a look around here. As a painter should take a beautiful look, the green hills. A big road with a jovial turnoff from this mountain, and a walk through it, a sand troller, a cowboy's mountain and a big road, the road leading to it, the tremendous heap of sand on the road, and the main point of the Gaumvana rock carving through this mound is the only Chowkivaja bastion. In many films, it seems to be missing out on the movie Isara camera is turned off without your knowledge.

A narrow narrow hillock near the cowboy was further broader around the horse-bank. Ghodbunder fort is now known to all. Thane creek takes the form of a huge rate in front of horseback. The fort of Vasai is on the north shore of her. In front of him is a Dharavi fort and a monkey on the south coast. Recently, the painting of the fort Vasai campaign, Shridatta Raut saw the original fort of the Portuguese during the photograph of the Dharavi fort. He took his friends along with them and searched for Darjebruja hidden in the garden. After breaking the tree plantations and cleaning it, it brought the residue of buildings like Darbybruja, British colonies, double beaches to the sea to the hill, the guard premises, the main entrance, to the new light. Dharavi fort was very important in the Vasai campaign of Chimaji App. The Marathas took possession of it first and after the canopy of the ships for the fort, the Portuguese got off from Goa. At the end of the Battle of Nakroon the Portuguese had to leave Vasai permanently. The Portuguese built the Thane Fort at the end. But after the completion of this, the Marathas won it from March 27 to 29, 1737. There is another fort in Thane city. His name is Hirakot. He was famous as Diamond Fort in British times. Thane's Subedar Ramji Biwalkar was in the funeral. The British used Hirakot to keep prisoners. But in the Maratha system, the registration of goods coming from the ship, the fluctuation of the goods, the incoming and outgoing, etc., in the Mahagiri harbor and the Chendani harbors behind the fort, would be run in front of the governors. The importance of Thane creek, the ancient ports and the medieval fortresses of the state are now over, How would that be? That's why Jagar of this history


ठाण्यातील बंदरे आणि किल्ले


प्राचीन काळापासून ठाणे हे स्थानकीय पत्तन-बंदर म्हणून प्रसिद्ध होते, हे आपण मागील काही लेखांतून वाचले आहे. ठाण्याच्या खाडीकिनारी प्राचीन काळापासून ठाण्यासह चेंदणी बंदर, महागिरी बंदर, कोलशेत, नागला बंदर, गायमुख बंदर, घोडबंदर इत्यादी बंदरे अंतरा अंतरावर व्यापारी बंदर म्हणून उदयास आली होती. अरब व्यापाऱ्यांनी या बंदरांच्या सहाय्याने तत्कालीन राज्यकर्त्यांच्या आर्थिक संपन्नतेत मोलाची भर घालून ठाणे भरभराटीला आणले होते.

इ. स. १४९८ सालात वास्को ड गामा याचे पहिले पाऊल मलबारवर पडले आणि मग त्याच्या पाठोपाठ अब्बुकर्क याने भारतीय किनारपट्टीवर घट्ट पाय रोवीत अल्पावधीत इ. स. १५१०साली गोव्यात पोर्तुगीजांची सत्ताही स्थापन केली. 'ज्याचा सागर त्याचा किनारा' या न्यायाने दूरवरून आलेल्या-दर्यावर्दी पोर्तुगीजांनी सागरावर विजय मिळवित भारताच्या पूर्व-पश्चिम किनारपट्टीवर अत्याधुनिक बंदुका-तोफांच्या जोरावर कब्जा केला. दरम्यान, हुमायून बादशहाने गुजरातवर चाल केली तेव्हा घाबरून गुजरातच्या शहाने पोर्तुगीजांची मदत घेतली आणि त्या बदल्यात मुंबईच्या सात बेटांसह ठाणे, वसई प्रांत-पोर्तुगीजांना बहाल केला.

इ. स. १५३३-३४च्या सुमारास पोर्तुगीजांची ठाण्यावर सत्ता सुरू झाली, यामुळे प्राचीन काळापासून देशोदेशी चालत आलेला अरब व्यापाऱ्यांचा व्यापार-उदीम बंद पडला, ठाण्याला अवकळा येऊ लागली. संपूर्ण अरब व्यापाऱ्यांना संपविण्याचे पोर्तुगीजांचे धोरण होते, त्या दृष्टीने ठाणे खाडीकिनारी जागोजागी लहानसहान चौकीवजा गढी बांधण्यात आल्या. या गढीनेच सुमारे दोनशे वर्षे पोर्तुगीजांचे ठाण्यावरील राज्य अबाधित राहिले, ही वस्तुस्थिती आहे.

मराठे व पोर्तुगीजांचे संबंध बिघडू लागले तेव्हा छत्रपती शिवाजी महाराजांनी कल्याण येथे बांधलेला दुर्गाडी किल्ल्याचा अपवाद वगळता ठाणे खाडी परिसरात पोर्तुगीजांनी बेलापूर, ठाणे, हिराकोट, पारसिक, पिंपळास कोट, कांबे किल्ला, खारबावची गढी, नागला कोट, गायमुख गढी, मालजगढी, घोडबंदर किल्ला, धारावी किल्ला आणि वसई किल्ला असे डझनावरी किल्ले उभे केले. यातील खाडीमार्गे काही किल्ल्यांना भेट दिली असता एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली ती म्हणजे ठाण्यात केरळच्या धर्तीवर बॅक वॉटर परिभ्रमण प्रकल्प राबविण्यास बराच वाव आहे. सह्याद्रीत उगम पावलेली भातसा व उल्हास नदी आपल्या उपनद्यांबरोबर दर पावसाळ्यात प्रचंड गाळ घेऊन येत असल्यामुळे ठाण्याजवळ अनेक बेटे तयार झाली आहेत. ठाणे खाडीतून कल्याण, भिवंडी, गायमुख, बेलापूर या भागातून फिरताना आपणास ती जागोजागी दिसतात. या बेटांवर खारफुटीचे जंगल, एखादे गांव किंवा उंच टेकडीवर गढी किंवा किल्ला आपल्या नजरेस पडतात. कल्याणचा दुर्गाडी किल्ला आपणास माहीत आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी खाडीकिनारी दुर्गाडी किल्ला बांधून स्वराज्याच्या आरमाराची मुहूर्तमेढ येथे रोवली. या दुर्गाडी किल्ल्याच्या पश्चिमेला-अलिमधर, अंजूर, पिंपळास अशी गावे आहेत. येथील पिंपळास गावातील टेकडीवर पोर्तुगीजांनी गढीवजा कोट बंधला. पिंपळास गड म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या किल्ल्याची माहिती मला अंजूरचे विजय नाईक यांनी तेव्हा दिली होती. चिमाजी अप्पा पेशवे यांच्या वसई स्वारीत अंजूरच्या गंगाजी नाईकांनी मोलाची कामगिरी बजावली होती. त्यांचे विजय नाईक वंशज होत. आज पिंपळास गडाची तटबंदी ढासळली आहे. काही इमारतींचे अवशेष अद्याप इतिहासाची साक्ष देत आहेत.

पूर्वेकडून वाहत आलेली कामवारी नदी भिवंडीला वळसा मारून कांबे किल्ला, भिवंडीचा भुई-कोट व बंदराला आणि पुढे खारबाव किल्ल्याला स्पर्श करत गायमुखसमोर ठाणे खाडीला मिळते. कांबेपासून खारबावपर्यंत कामवारी नदीत गाळ साचल्यामुळे भरतीचे पाणी आता भिवंडी बंदर आणि कांबे किल्ल्यापर्यंत आता येत नाही. परंतु दीडशे वर्षांपूर्वी भिवंडी व कांबे किल्ल्यापर्यंत व्यापारी आणि आरमारी जहाजांची ये-जा होती. २४ एप्रिल १७३० साली मराठ्यांनी कांबे किल्ला जिंकून घेतला. कांबे किल्ल्याच्या पश्चिमेला भिवंडी-वसई रोडवर कामवारी खाडीच्या किनारी खारबाव गाव आहे. भारतीय स्वातंत्र्य लढ्यातील स्वातंत्र्यसैनिक तुकाराम पोशा चौधरी यांचे हे गाव. खारबाव गावातील एका लहानशा टेकडीवर पोर्तुगीजांनी बांधलेला किल्ला आहे. किल्ल्याची तटबंदी ढासळली असून किल्ल्यात जरीमरीचे देऊळ आहे.

कामवारी खाडीच्या मुखासमोर नागला बंदर आणि त्याच्या मागील डोंगरावर नागला कोट कालपरवापर्यंत उभा होता. पण दगडखाणीतील प्रचंड पैशांमुळे तो सफाचाट करण्यात आला आहे. बाजूला किल्ल्यातील तीन साडेतीन फूट रुंदीच्या उंच भिंतीचा फोटो आहे. आता तेथे काही नाही. बाजूच्या टेकडीवर पोर्तुगीजांचे होपचर्च आहे. त्याची अलीकडेच डागडुजी करण्यात आली आहे. येथून भोवताल न्याहाळावा. एखाद्या चित्रकाराने सुंदर देखावा काढावा तसे हिरवेगार डोंगर. या डोंगरामधून झोकदार वळण घेत जाणारे खाडीचे विशालपात्र आणि त्यातून जाणारे पडाव, रेतीचे ट्रॉलर, गायमुखचा डोंगर आणि त्यावरील किल्ला पाडून मोठा केलेला रस्ता, त्यावरून जाणारी वाहने, रस्त्यालगत खाडीकिनारी ओतले जाणारे रेतीचे प्रचंड ढीग आणि या ढिगाऱ्यातून डोकावणारा गायमुख किल्ल्याचा उरला सुरला एकमेव चौकीवजा बुरूज असा हा अनेक चित्रपटात दाखवला जाणारा, भान हरपून टाकणारा इथला रम्य परिसर आपल्या नकळत कॅमेऱ्यात बंद होतो.

गायमुखजवळ डोंगरदाटीत अरुंद झालेली खाडी पुढे घोडबंदरजवळ रुंद होते. घोडबंदर किल्ला आता सर्वांनाच माहीत झाला आहे. घोडबंदरच्या पुढे ठाणे खाडी विशाल दर्याचे रूप घेते. तिच्या उत्तर किनाऱ्याला वसईचा किल्ला आहे. त्याच्यासमोर दक्षिण किनाऱ्यावर धारावी किल्ला आणि बंदर आहे. अलीकडेच किल्ले वसई मोहिमेचे अभ्यासक श्रीदत्त राऊत यांनी पोर्तुगीजकालीन धारावी किल्ल्याचे चित्र पाहिल्यावर मूळचा किल्ला बराच मोठा असल्याचे दिसून आले. त्यांनी आपल्या सग्यासोबत्यांना बरोबर घेऊन झाडीत लपलेला दर्याबुरुजाचा शोध घेतला. त्यावर उगवलेल्या झाडावेलींचा गुंतावळा तोडून साफसफाई केल्यावर दर्याबुरूज, ब्रिटिशकालीन कस्टमनिवास, समुद्र ते टेकडीवर जाणारी दुहेरी तटबंदी, पहाऱ्याच्या जागा, मुख्य प्रवेशद्वार आदी इमारतींचे अवशेष नव्याने उजेडात आणले. चिमाजी अप्पांच्या वसई मोहिमेत धारावी किल्ला अतिशय महत्त्वाचा होता. मराठ्यांनी तो प्रथम ताब्यात घेतला आणि वसई किल्ल्याला मदत पुरविणाऱ्या जहाजांची कांडी केल्यावर पोर्तुगीजांना गोव्याकडून मिळणारी रसद बंद झाली. निकराच्या लढाईनंतर अखेर पोर्तुगीजांना वसई कायमची सोडावी लागली. पोर्तुगीजांनी सर्वांत शेवटी ठाण्याचा किल्ला बांधला. पण तो पूर्ण व्हायच्या आतच मराठ्यांनी मार्च २७ ते २९, १७३७ साली तो जिंकून घेतला. ठाणे शहरात आणखी एक किल्ला आहे. त्याचे नाव हिराकोट. ब्रिटिशकाळात डायमंड फोर्ट म्हणून तो प्रसिद्ध होता. ठाण्याचे सुभेदार रामजी बिवलकर यांची कचेरी यात होती. इंग्रजांनी हिराकोटचा उपयोग कैदी ठेवण्यासाठी केला होता. पण मराठेशाहीत किल्ल्याच्या मागे असलेल्या महागिरी बंदर व चेंदणी बंदरावर येणाऱ्या जाणाऱ्या जहाजांवर नजर ठेवण्याचे, जहाजातून येणाऱ्या मालाची चढउतार, आवक-जावक इत्यादी नोंदणीचे व्यवहार सुभेदारांच्या समोर त्यांच्या कचेरीत चालायचे. ठाणे खाडीचे महत्त्व, त्यावरील प्राचीन बंदरे आणि मध्ययुगीन गढी-कोटांचे राज्य आता संपले आहे, असे म्हणून कसे चालेल. यासाठीच हा इतिहासाचा जागर. 

Art and origin of ancient tribal culture

... Agali and Koli brothers living in the sea and the Gulf, they have adapted to Thane's changing cultural developments in Thousands of years but Katkari, Warli, Bhil and Thakar, who live in the mountains, are still living thousands of years of tradition, living a difficult but independent life away from the modern world. The bamboo camels and barns on the vertical bamboos, on the vertical bamboos, on the vertical bamboo, and the slopes falling on the back, and the pavement, and the back of the cucumber, pumpkin, marigold flowering trees, the world decorated with German-Bronzed bricks in the house, and in the same way the duck built in the soil for the goats Cottage cheese These are the simple slum dwellers of tribals.

Thane district is a tribal part of hills and dense forests. Bhil, Katkari, Warli, Thakar, Kokana, Mahadev Koli tribes of tribal padis of Palghar, Dahanu, Talasari, Jawhar, Mokhada and Shahpur, Murbad, Wada, Bhiwandi talukas, which are an integral part of Thane district till yesterday, are living here since early times. Their typical lifestyle, their music, their dance, their unique wall painting is familiar to all. But in addition to the artistic talent he made, it has become as popular as Warli Chitrakali. The recently concluded President's award winner Padmashree Jiva Soma Mhase, Shri. L M The credit of the tribal brothers, Kadu, the well-known masker Subhash Dharma Kadu, etc. of Ramkhind Village is a big credit. This includes traditional musical instruments and dresses, jewelry and cosmetics, wood carvings, metal carvings and statues of gods and goddesses,

Human habit of drawing paintings on the wall is very old. In ancient times, when the Adimnav stayed in the cave, he started painting a picture on the wall of the cave. The pictures of various animals and plants are the subjects of these pictures. Now these pictures have come to light. Dr. Vs Mr. Wakankar introduced the prehistoric caves to Madhya Pradesh. It was found in many places such as Bhimbetka, Mirzapur, Panchamadhi, Bhojpur and ancient style manuscripts. These pictures S The former is 20000 to 12000 years old. Tribal wall paintings have such a long history. This priceless house of Guhahatra has brought the life of the tribal brothers alive in the courtyard. The beauties of these beautiful scenes, which are related to our religious ideas, are filmed by the tribal women on the occasion of festive occasions. On that day, the rangoli or paintings of the rice are removed from the house-patio. Carton, triangle, square,

In the search of fortresses of fort-fortresses and in the search of Veeragal many times, in the tribal areas of Thane district, there is a yoga trips. Walking through the villages of Jawhar, Mokhada, Khodala, Bhupathgad area Ghatgharpada, Nandanmal, Ramakhind etc, there is a chance to see the crafts of the tribal family. The tribal family of Ramkhind is a business to make various use of masks, tarpaulis, bamboo items, etc. When I went there, there was a pulp of mixture of clay, rice coat and cow dung, whereas two women were going to work from the pulp of the papier to the hunter, the harness, the tiger, the turtle, the tribal people grouping etc. The heart of the mind opened with the words of Ram Rama. This family of well-known maskator Subhash Dharma Kadu. The tribal monument that I came for was not in this village, but Subhash Kadu provided information about it. Apart from the tribal crafts,

Adivasis are natural to nature. His belief is that all of the past lives are the living soul, so they do not have the size of many gods. He worshiped many wonderful miracles in nature as Goddesses and worshiped them as God, animal, bird, river-channel, sun, moon etc. Devlins of Bhilla in Thane district, Goddess Naraldev, Konkan's Shivarayana, Thakar's Chavata etc are not the same. The stones, which are naturally made of special shape, also become the place or symbol of these Gods. The worship of mother or strength in tribal culture is considered very important. 'Saptashrungi' of Wani, 'Mahalakshmi' of Dahanu, 'Renuka' of Mahur, 'Amba' of Yavatmal, 'Bhavani' of Chandrapur, 'Mahabhogi' or 'Mogra Devi', Bhalla's 'Mahabodhi'

Since ancient times, tribal wall paintings have been painted. Even today tribal women are dressed in beautiful scenes related to religious imagery, and tribal women are celebrated on the occasion of festive occasions. These pictures are painted in the surrounding areas, with birds, birds, trees, forests, jungle, dance-dances, travel, agricultural season, nature, houses etc.

Today, there is a discussion of the wall paintings of the Warli tribe. Warli Rangari (painting) removal tradition is conserved by the Warli people of Thane district. To survive this art, the Warli family and women have a big share. Bhagat is a well-wisher, mentor and well-wisher of the tribals. Some art of tribals has survived due to the traditional way of doing all the rituals. One of them is Warli painting. Late Padmashri Jiva Soma Mhase, who gave her the place of honor in the world today, is not with us today but she has done the historical work of taking Varli painting to Satasamprayad.

प्राचीन आदिवासी संस्कृती कला व उगम

…सागर व खाडीकिनारी राहणाऱ्या आगरी, कोळी बांधवांनी हजार-बाराशे वर्षांत ठाण्यातील बदलत्या सांस्कृतिक घडामोडींशी जुळवून घेतले पण डोंगरकुशीत राहणारी कातकरी, वारली, भिल्ल, ठाकर ही जमात अद्यापही हजारो वर्षांची परंपरा जपत, आधुनिक जगतापासून दूर राहत खडतर पण स्वतंत्र जीवन जगत आहेत. बांबू कामट्या आणि कारवीच्या शेणामातीने लिंपलेल्या भिंतीवर उभ्या आडव्या बांबूवर सागाची पाने व गवताने शाकारलेली उतरती छपरे, पुढे पडवी आणि मागे परसदारात लावलेली काकडी, भोपळा, झेंडूच्या फुलांची झाडे, घरात जर्मन-पितळीच्या भांड्यांनी सजविलेला संसार आणि त्यातच एका बाजूला बकऱ्यांसाठी जमिनीत रोवलेल्या खुंटीला बांधलेली दावणी आणि कोंबड्यांचा खुराडा. ही आहेत आदिवासींची साधी सुटसुटीत झोपडीवजा घरे.

ठाणे जिल्हा हा डोंगरदऱ्यांनी व घनदाट अरण्यांनी व्यापलेला आदिवासी भाग आहे. कालपरवापर्यंत ठाणे जिल्ह्याचा अविभाज्य भाग असलेले पालघर, डहाणू, तलासरी, जव्हार, मोखाडा आणि शहापूर, मुरबाड, वाडा, भिवंडी या तालुक्यातील आदिवासी पाड्यातील भिल्ल, कातकरी, वारली, ठाकर, कोकणा, महादेव कोळी या जमाती आदिम काळापासून येथे राहत आहेत. त्यांची विशिष्ट जीवनशैली, त्यांचे संगीत, त्यांचे नृत्य, त्यांची जगावेगळी भिंतीवरील चित्रकला ही सर्वांना परिचित आहे. पण त्याचबरोबर त्यांनी बनवलेल्या वस्तूतील कलाकौशल्य ही वारली चित्रकलेएवढीच जगमान्य झाली आहे. यामागे नुकतेच दिवंगत झालेले राष्ट्रपती पुरस्कार विजेते पद्मश्री जिव्या सोमा म्हसे, श्री. ल. म. कडू, रामखिंड गावातील सुप्रसिद्ध मुखवटेकार सुभाष धर्मा कडू इत्यादी आदिवासी बांधवांचे श्रेय मोठे आहे. यात संगीत नृत्यातील पारंपरिक वाद्य व पेहराव, दागदागिने व शृंगार प्रसाधने, लाकडावरील कोरीव काम, धातूच्या कोरीव वस्तू व देवदेवतांच्या मूर्ती, बांबूकाम व घरगुती उपयोगाच्या वस्तू, शिकारीची आयुधे, हत्यारे आणि जाळी व भिंतीवरील चित्रकला या कलावस्तूंचा समावेश होतो.

भिंतीवर रंगाने चित्रे काढण्याची मानवाची सवय फार पुरातन आहे. प्राचीन काळात जेव्हा आदिमानव गुहांतून राहू लागला तेव्हापासून त्याने गुहेच्या भिंतीवर चित्र रंगवण्यास सुरुवात केली. विविध प्राण्यांची व वनस्पतींची चित्रे हा या चित्रांचा विषय असे. आता ही चित्रे उजेडात आली आहेत. डॉ. वि. श्री. वाकणकरांनी प्रागैतिहासिक गुहांचा शोध मध्य प्रदेशात लावला. त्यात भीमबेटका, मिर्झापूर, पंचमढी, भोजपूर अशा बऱ्याच ठिकाणी प्राचीन मानवाच्या शैलचित्रांचा शोध लागला. ही चित्रे इ. स. पूर्व २०००० ते १२००० वर्षांच्या मागे आहे. आदिवासी भिंतीचित्रांना इतका जुना इतिहास आहे. गुहाचित्रांचा हा अनमोल ऐवज आदिवासी बांधवांनी प्राणपणाने जपत आपल्या घर अंगणात आणून ठेवला आहे. आपल्या धार्मिक कल्पनांशी निगडित अशी खूपच सुशोभित नमुन्यांची भिंतीचित्रे आदिवासी स्त्रिया सणावाराच्या निमित्ताने काढतात. त्या दिवशी घर-आंगण सारवून पिठाची रांगोळी किंवा चित्रे काढली जातात. काटकोन, त्रिकोण, चौकोन, वर्तुळातून उभ्या आडव्या रेषा काढून स्त्री, पुरुष, पशू-पक्षी, डोंगर, नदी, झाडे, शेत, पाने, फुले यातून सृष्टीदेवतेचे चित्र रेखाटले जाते.

गड-किल्ल्यांच्या भ्रमंतीत व वीरगळांच्या शोधात अनेकदा ठाणे जिल्ह्यातील आदिवासी भागात गाव-पाड्यात फिरण्याचा योग आला. जव्हार, मोखाडा, खोडाळा, भूपतगड परिसर घाटघरपाडा, नंदनमाळ, रामखिंड इत्यादी गावपाड्यातून फिरताना आदिवासी कुटुंबाची हस्तकला पाहण्याचा योग आला. रामखिंड पाड्यावरील आदिवासी कुटुंबाचा भवाडनृत्याला लागणारे निरनिराळे मुखवटे, तारपा वाद्ये, बांबूपासून नित्यउपयोगाच्या वस्तू बनविण्याचा व्यवसाय आहे. मी तेथे गेलो तेव्हा चिकणमाती, भाताचा कूस व शेण यांच्या मिश्रणाचा एकीकडे लगदा होता, तर दोन स्त्रिया कागदाच्या लगद्यापासून तीरकमठा हाती घेतलेला शिकारी, हरणे, वाघ, कासव, समूहनृत्य करणारे आदिवासी इत्यादी बनवण्याची कामे चालू होती. राम राम या परवलीच्या शब्दाने मनाची कवाडे उघडली. सुप्रसिद्ध मुखवटेकार सुभाष धर्मा कडू यांचे हे कुटुंब. मी ज्या कामासाठी आलो होतो ती आदिवासी स्मारके या गावात नव्हती, पण सुभाष कडू यांनी त्याबद्दल माहिती पुरवली. शिवाय आदिवासींची हस्तकला, आदिवासी नृत्य, आदिवासी देवदेवता व परंपरा, लग्नकार्य, अलंकार इत्यादींची मौलिक माहितीही दिली.

आदिवासी निसर्गपूजक आहेत. त्यांची अशी श्रद्धा आहे की सर्व चराचर सृष्टीत जीवात्मा असतो, त्यामुळे त्यांच्या अनेक देवांना आकार नाही. निसर्गातील अनेक अद्भुत चमत्कारांना देवतारूपे मानून वृक्ष, पशू-पक्षी, नदी-नाले, सूर्य, चंद्र इत्यादी रूपात निर्गुण निराकार ईश्वराची तो पूजा करतो. ठाणे जिल्ह्यातील भिल्लांचा 'इंदलदेव', वारल्यांचा 'नारनदेव', कोकणांचा 'शिवाऱ्या', ठाकरांचा 'चव्हाटा' इत्यादी देवांना आकारच नाहीत. बेडौल नैसर्गिकरीत्या विशिष्ट आकार प्राप्त झालेला दगडसुद्धा या देवांचे स्थान वा प्रतीक बनते. आदिवासी संस्कृतीत माता किंवा शक्तीची पूजा अतिशय महत्त्वाची मानली जाते. वणीची 'सप्तश्रृंगी', डहाणूची 'महालक्ष्मी', माहूरची 'रेणुका', यवतमाळची 'अंबा', चंद्रपूरची 'भवानी', भिल्लांची 'महाभोगी' किंवा 'मोगरादेवी', महादेव कोळ्यांची 'वरसूबाई' इत्यादी आदिमायेची स्थाने आदिवासी भागातच असून आदिवासी जमातीची ती आराध्यदैवते आहेत.

प्राचीन काळापासून आदिवासी भिंतीवर चित्रे काढत आले आहेत. आजही आदिवासी भागात धार्मिक कल्पनांशी निगडित अशी खूपच सुशोभित नमुन्यांची भिंतीचित्रे आदिवासी स्त्रिया सणावाराच्या निमित्ताने काढतात. या चित्रांतून आजूबाजूच्या परिसरातील पशू-पक्षी, वृक्ष-वेली, नदी-नाले, पहाड, जंगल, नाच-नृत्ये, यात्रा, शेतीचा हंगाम, निसर्ग, घरे इत्यादी विषय घेऊन भिंती रंगविल्या जातात.

आज वारली जमातीच्या भिंतीचित्रांची सर्वत्र चर्चा आहे. वारली रंगचित्रे (पेंटिंग्ज) काढण्याची परंपरा ठाणे जिल्ह्यातील वारली लोकांनी जपलेली आहे. ही कला जिवंत ठेवण्यासाठी वारली भगताचा व स्त्रियांचा फार मोठा वाटा आहे. भगत हा आदिवासींचा सखा, मार्गदर्शक आणि हितचिंतक असतो. सगळे सोपस्कार पारंपरिक पद्धतीने करण्याच्या अट्टाहासामुळे आदिवासींच्या काही कला जिवंत राहिल्या आहेत. त्यातीलच ही एक वारली चित्रकला आहे. तिला जागतिक स्तरावर मानाचे स्थान देणारे दिवंगत पद्मश्री जिव्या सोमा म्हसे आज आपल्यात नाहीत पण वारली चित्रकला सातासमुद्रापार नेण्याचे ऐतिहासिक कार्य त्यांच्या हातून घडले आहे.

Tribal State of Jawhar

Shilahar kings ruled over 450 years, but they did not see the Rajwada or its ruins before, before and after that, there are many rulers, they do not even see the palaces and valleys. But in the medieval period, in the north east of Thane district, there was a tribal king over the tall plateau surrounded by a thick forest. This plateau is the Jawhar. This jewel is an old and new palace. This is the only palace in Thane district that stands out in the big hall.

Jawhar is a city with a height of 1.5 thousand feet above sea level and is known for its location as a cool haven. Many tourists come from here on a rainy season, especially in the rainy season, to see broken shrines, hillocks, high forests growing in the valley, and spots falling in the valley. Jawhar is the name of the Javahar-e-Prakrakdigana in which the Gramanavas come from the state of the old institution, 'Mahikavati Bakhar'. Here Katkari and mountain rangoli are inhabited. There are two opinions about how Jawhar was formed in tribal state.

Jawhar Institute etc. S In 1343, the original man named 'Jayba' was formed. The ancestors of this original man settled in the village of Pipera, near Nashik, from Rajasthan. The last king of the institute, Yashwantrao Matarandrao Mukane has given in the book 'Jayba' in the year 1970, as it was a Kshatriya family who followed the Rajputs' rituals. In it, history has been written by the original founder describing how to establish the kingdom. Jayaben rebelled against the oppression of the Mughal rule in Maharashtra. S In 1343 an independent state of jawar was established. It is not available for historical evidence. Moreover, the Mughal family was established in Delhi in 1526. The following information is available in the Thane Gazetteer.

Muhamdin S Jawhar had different groups of Katkari, Koli, Naik, etc., when the invasion of Deccan was around 1294. Tribal society was disrupted. Etc. S In 1341, Delhi's Sultan Mahmud Tughlaq (1326 to 1347) gave a title to King Javar and gave him a title as king and started collecting money from him every year. This hero is the ancestor of the kings now. Meanwhile, three hundred years have passed and one day the sonpaul was lifted.

Chhatrapati Shivaji Maharaj's founder, the founder of Swarajya got the jawar. January 5th. S When Shivaji Maharaj himself came out to attack Surat on 1664, he got a chance to go through Kolavana from the state of Jawhar, when he met the wishes of the king of Jawhar. King of Jawar, Vikramshah I, welcomed the Maratha king. The memories of his visit have been preserved in Shirpamal near the village of Mochchundi, about 1.5km from Jawar. The King of Jawhar met Shivaji Raja, the story of Delhi's Aurangzeb Bapshah was not interested. He gave you a sense of being a Delhi metallurgy, when the result was once again. S In October 1670, when Shivaji Maharaj attacked Surat with Surat, the Jawahar ruler preferred to remain neutral without help.

The oldest palace in the fort of Jawar is one of the oldest palaces of the kings. There is a oil paintings in the palace of the palace and rich Digvijay Singh. The big picture of Shrimant Maharaj Yeshwantrao Martand Mukne Raje and Rani Preiwanda sitting on the throne is in the same way as the connotation given to the king and queen of Marathmool in our mind. In the era of the era, a few ruins of the fort looking for the fort and the walls around it, the gateways, the bastions, the mounds, etc. give testimony of the old glory.

The new Rajwada of the crowning kings is 2 km from the ST Stand. Rickshaws from Jawhar's ST Stand will take you to the palace. The palace is very magnificent and its structure and structure are visible. Inner walls, darbar halls, rooftops, old paintings of the walls of the walls of the walls of the walls, and the entire area around here lead us to history. There are many sightseeing sites around.

Vinayak Damodar Savarkar was the son-in-law of Jawar Sansthan's Diwan Chiplunkar. He lived in his house in Chiplunkar's palace from 1901 to 1908. After the arrest of Savarkar, the Chiplunkar had to leave the Javar palace and have to be abandoned. Javar's resident Vishnu alias Appa Mahadev Vaidya was in Ratnagiri and Revji Pandu Chaudhary stayed in Pune and participated in the Indian independence movement. There is no history of protesting against the British rule by staying in Jawhar during the Indian independence movement. The dynasty was always steep and neutral. Thus, the kingdom of Tughlaq, Khilji, Mughal, Portuguese and Marathe remained in power for some six hundred years. Jawhar Institute was also formed after the independence of the Institutionalities to join the Indian Union. For the merger of Jawhar Institute on 21-1-148 48, Tatyasaheb Shikhre, Nana Kunte, Bhausaheb Paranjpe, Shamrao Patil, Datta Tamhane, Vasudevrao Karandikar and Mukundrao Rao of Jawhar, Keshavrao Joshi, Revji Chaudhary, Dattoba Tendulkar were present in the Sardar Garg, and 'Jawhar Loksava Sangh 'was formed. From here onwards, Jawhar was started for the merger. Upon hearing the nature of this fight, Maharaj called for Mukundrao number, Vasudev Karandikar and Dattaji Tamhane to Jawahar. These three and Keshavrao Joshi were with them. The four were arrested suddenly and were later released. After this, Karandikar and Number were the secretary of Sardar Vallabhbhai Patel. V. P. Menon met on 17-3-19 48 and listened to all the facts. Rashtriya Awas Yatra and Samajwadi Party activists were also involved in this fight. Finally, on 20-3-19 48, Jawhar Institute merged.

जव्हारचे आदिवासी राज्य

जव्हारचे आदिवासी राज्यठाण्यावर शिलाहार राजांनी ४५० वर्षे राज्य केले, पण शिलाहारांचा राजवाडा वा त्याचे अवशेष कुठे पाहण्यात नाही, किंबहुना त्याआधी आणि त्यानंतर इथे अनेक राजवटी नांदल्या, त्यांचेही राजवाडे वा वाडे कुठे दिसत नाहीत. पण मध्ययुगात ठाणे जिल्ह्याच्या उत्तर पूर्वेला चहूबाजूने घनदाट जंगलाने वेढलेल्या उंच पठारावर एका आदिवासी राजाचे राज्य होते. हा पठारी भाग म्हणजे जव्हार होय. या जव्हारला जुना आणि नवा राजवाडा आहे. ठाणे जिल्ह्यातील राजघराण्यांपैकी हा एकुलता एक राजवाडा मोठ्या दिमाखात उभा आहे.

जव्हार हे शहर समुद्रसपाटीपासून दीड हजार फूट उंचीवर असून थंड हवेचे ठिकाण म्हणून प्रसिद्ध आहे. चहूबाजूने तुटलेले कडे, दऱ्याखोरी, त्यात वाढलेले गच्च जंगल आणि दरीत कोसळणारे पांढरेशुभ्र धबधबे असा नयनरम्य सृष्टीसोहळा पाहण्यास विशेषतः वर्षा ऋतूत अनेक पर्यटक दूरवरून येथे येतात. जव्हार म्हणजे जुने संस्थानिकाचे राज्य 'महिकावतीची बखर' यामध्ये जी ग्रामनावे येतात त्यात जव्हारचा उल्लेख 'यवसाहार प्रेक्षादिगण' असा केला आहे. येथे कातकरी आणि डोंगर कोळी लोकांची मूळ वस्ती आहे. जव्हारला आदिवासी राज्य कसे स्थापन झाले, याबद्दल दोन मतप्रवाह आहेत.

जव्हार संस्थान इ. स. १३४३ मध्ये 'जयबा' नावाच्या मूळ पुरुषाने स्थापन केले. या मूळ पुरुषाचे पूर्वज राजस्थानमधून नाशिकजवळ पिंपेरा गावी स्थायिक झालेले. रजपुतांच्या चालीरीतीचे पालन करणारे क्षत्रिय कुटुंब होते, अशी माहिती संस्थानचे शेवटचे राजे यशवंतराव मार्तंडराव मुकणे यांनी सन १९७०मध्ये 'जयबा' नावाच्या इंग्रजी पुस्तकात दिली आहे. त्यात मूळ संस्थापकाने राज्य कसे स्थापन केले, याचे रसभरीत वर्णन करून इतिहास लिहिला आहे. जयबाने मोगलांच्या महाराष्ट्रात स्थिर होत असलेल्या सत्तेच्या जुलूमाविरुद्ध बंड करून इ. स. १३४३ मध्ये जव्हारचे स्वतंत्र राज्य स्थापले. याला ऐतिहासिक पुरावा वा सनद उपलब्ध नाही. शिवाय मोगल घराण्याची स्थापना दिल्लीत १५२६मध्ये झालेली आहे. ठाणे गॅझेटियरमध्ये खालील माहिती आहे.

मुहमद्दीनने इ. स. १२९४च्या सुमारास दख्खनवर स्वारी केली तेव्हा जव्हारला कातकरी, कोळी, नाईक इत्यादींच्या वेगवेगळ्या टोळ्या होत्या. आदिवासी समाज विस्कळीत होता. इ. स. १३४१ साली दिल्लीचा सुलतान महमंद तुघलक (इ. स. १३२६ ते १३४७) याने जव्हारच्या एका टोळी नायकाला राजा ही पदवी देऊन त्याला मांडलिक बनविले व त्याच्याकडून दरसाल नजराणा वसूल करू लागला. हे नायक म्हणजे आताचे मुकणे राजांचे पूर्वज होय. दरम्यान तीनशे वर्षे उलटून गेली आणि एक दिवस येथे सोनपाऊले उमटली.

स्वराज्य संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पाय जव्हारला लागले. ५ जानेवारी इ. स. १६६४ रोजी शिवाजी महाराज स्वत: जातीने सुरतेवर स्वारी करण्यास निघाले असता त्यांना कोळवणातून म्हणजे जव्हारच्या राज्यातून जाण्याचा प्रसंग आला, तेव्हा त्यांनी जव्हारच्या राजाची सदिच्छा भेट घेतली. जव्हारचा राजा विक्रमशहा पहिला याने या मराठा राजाचे जंगी स्वागत केले. त्यांच्या या भेटीची आठवण जव्हारपासून दीड किमी अंतरावरील मूरचूंडी गावाजवळ शिरपामाळ येथे एका कमानीच्या रूपाने जपून ठेवण्यात आली आहे. जव्हारच्या राजाने शिवाजी राजांची भेट घेतली ही गोष्ट दिल्लीच्या औरंगजेब बादशहाला रुचली नाही. त्याने तुम्ही दिल्लीचे मांडलिक आहात असा सज्जड दम दिला, परिणाम स्वरूप जेव्हा पुन्हा एकदा इ. स. १६७०च्या ऑक्टोबरमध्ये शिवाजी महाराजांनी सुरतेवर स्वारी करून सुरत लुटली तेव्हा मात्र जव्हारच्या राजाने मदत न करता तटस्थ राहणे पसंत केले. त्यामुळे जव्हारला बगल देत आडमार्गाने शिवाजी महाराजांना स्वराज्यात यावे लागले.

जव्हारच्या किल्ल्यात मुकणे राजांचा एकमजली जुना राजवाडा आहे. राजवाड्यातील गादी व श्रीमंत दिग्विजयसिंह यांचे येथे तैलचित्र आहे. श्रीमंत महाराज यशवंतराव मार्तंड मुकणे राजे आणि गादीवर बसलेल्या राणी प्रियवंदा यांचे मोठे चित्र म्हणजे आपल्या मनातील मराठमोळ्या राजा-राणीला मिळालेले मूर्तस्वरूपच आहे. काळाच्या उदरात गडप होऊ पाहणारे किल्ल्याचे काही भग्न अवशेष व त्या भोवतालची तटबंदी, प्रवेशद्वार, बुरूज, मनोरे इत्यादी जुन्या वैभवाची साक्ष देतात.

मुकणे राजांचा जो नवीन राजवाडा आहे तो एसटी स्टँडपासून दोन किमीवर आहे. जव्हारच्या एसटी स्टँडपासून रिक्षा केल्यास ती आपल्याला राजवाड्यापर्यंत घेऊन जाते. राजवाडा अतिशय भव्य असून त्याचे बांधकाम व रचना पाहण्यासारखी आहे. आतली दालने, दरबार हॉल, छतावरील झुंबर, भिंतीवरील राजघराण्यांतील व्यक्तींची जुनी तैलचित्रे आणि इथला एकूण परिसर आपल्याला इतिहासकाळात घेऊन जातो. भोवताली अनेक प्रेक्षणीय स्थळे आहेत.

जव्हार संस्थानचे दिवाण चिपळूणकर यांचे जावई स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर होते. ते आपल्या सासुरवाडीला चिपळूणकरांच्या वाड्यात १९०१ ते १९०८च्या दरम्यान राहत होते. सावरकरांना अटक झाल्यावर चिपळूणकरांना जव्हारचा वाडा सोडून परागंदा व्हावे लागले. जव्हारचे रहिवाशी विष्णू उर्फ अप्पा महादेव वैद्य यांनी रत्नागिरी येथे तर रेवजी पांडू चौधरी यांनी पुणे येथे राहून भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात भाग घेतला होता. भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात खुद्द जव्हारमध्ये राहून ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध कोणी आंदोलन केल्याचा इतिहास नाही. मुकणे राजघराणे नेहमी नेमस्त व तटस्थ राहत आले. त्यामुळे तुघलक, खिलजी, मोगल, पोर्तुगीज, मराठे ते इंग्रज राजवटीतही सुमारे सहाशे वर्षे त्यांचे राज्य टिकून राहिले. स्वातंत्र्यानंतर संस्थानिकांनी भारतीय संघराज्यात सामील व्हावे म्हणून जी आंदोलने झाली त्यात जव्हार संस्थानही होते. जव्हार संस्थानचे विलिनीकरण लवकर व्हावे म्हणून २१-१-१९४८ रोजी मुंबईस सरदारगृहात तात्यासाहेब शिखरे, नाना कुंटे, भाऊसाहेब परांजपे, शामराव पाटील, दत्ता ताम्हाणे, वासुदेवराव करंदीकर व जव्हारचे मुकुंदराव संख्ये, केशवराव जोशी, रेवजी चौधरी, दत्तोबा तेंडुलकर अशा कार्यकर्त्यांची सभा होऊन 'जव्हार लोकसेवा संघ' स्थापन करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. येथूनच जव्हार विलिनीकरणाच्या लढ्यास प्रारंभ झाला. या लढ्याचे स्वरूप ध्यानात येताच जव्हारच्या महाराजांनी मुकुंदराव संख्ये, वासुदेव करंदीकर व दत्ताजी ताम्हाणे यांना जव्हारला बोलावून घेतले. हे तिघे आणि त्यांच्यासोबत केशवराव जोशी होते. या चौघांना अचानक अटक करण्यात आली व नंतर सोडून देण्यात आले. यानंतर करंदीकर व संख्ये यांनी सरदार वल्लभभाई पटेल यांचे सेक्रेटरी श्री. व्ही. पी. मेनन यांची दिनांक १७-३-१९४८ रोजी भेट घेऊन सर्व हकीकत त्यांच्या कानावर घातली. या लढ्यात राष्ट्रसेवादल व समाजवादी पार्टीचे कार्यकर्तेही सामील झाले होते. शेवटी दिनांक २०-३-१९४८ रोजी जव्हार संस्थान विलीन होत असल्याचे आकाशवाणीने जाहीर केले.

Shivkal water management

On the summit of Sahyadri there are many fort forts. Some of them are Shilahar, Yadava, and some are Shiva's Gad-Quote. Chhatrapati Shivaji Maharaj's Swarajya had been in the stronghold of these forts, so his special love for the fort. The first priority is to drink water on these forts on the hill. Writing about the fortification of the festivities in the archaeological order is written. In it, he says, 'Before constructing a fort on the fort, build a fort and there is no water, and if it is necessary to build the place, then before breaking the rocks, pond, tank should be strengthened to provide the entire castle water till rainy season. The castle is a fountain. As soon as the water is full enough, do not hesitate, do the industry, that due to the fact that the water flows through the sound of the jungle and the cost of water is special, the crisis will occur. For this purpose, set up two tank water ponds in place of jhariya water. Do not let water cost them, save the fenugreek water. ' For maintaining the water and the water, he said that the blacksmith, carpenter, stone caravans should be kept at one or two or so by looking at the fort. It does not have to be done for small and marginal fortresses. For this, let's keep their work ready for them. He was planning to provide water for the cistern on the fort throughout the year.

Chhatrapati Shivaji Maharaj's Swarajjaya Water Management in Raigad is particularly worth studying. After looking at the Raigad caves and the pillars dug in the stove of the hill, it is noticed that Raigad is a ancient fortress with a history of at least one and a half thousand years. Several kingdoms have been placed on the Raigad from Shilahar kings to Shivaji Maharaj. After the capture of Chandravara Moris of Jawli, Raigad entered Swaraj. Shivaji Maharaj came to Raigad. When he saw a straight edge, a half a mile long and a one-and-a-half-feet wide, and a 1-mile wide flat crest, came to his mind and said that the place for the place should be given to Takhtas and the capital of the Swarajya capital was started.

There is abundant water supply in the capital, Raigad. There are eight pools on the Raigad, surrounded by Gangasagar Lake, Koliam Lake, Kushavtar Lake, Elephant Lake, Kala Lake and the three lakes that have been destroyed. The Gangasagar Lake is the largest of which it is built in front of the Rajwadi. Almost three hundred buildings of Mahadarwaza, the fort, the Buruj, Rajwada, Jagdishwar Temple and the servants were built on the Raigad. The stones used for it are extracted from the Ganges and other ponds. During the coronation, the water of the perfume is laid at the Gangesagar lake. There are twenty-five water tankers on the fort, in the stomach and stomach, from the palace to the bhawani end and from the Tiger Door to the Tumkak till they are dug at various places. A huge reservoir of over ten thousand rupees on the Raigad was buried on the Raigad. Shivrajyabhishakhi came to Raigad with one lakh personnel. These documents and the British, The Portuguese has written it down. The water bodies of all the people in this ceremony were frozen by the waterfalls of the fort. On the way to Raigad, we have seen evidence of how much water supply was available to all the people. Shivaji Maharaj constructed the ray machine at Rayagada first behind the temple near Kushavtar Lake. Forty years ago, the rainy season was used to build agriculture and dams two hundred and four hundred years ago. This rain-resistant monsoon made in Rayagad's stone needs to be modernized. According to Shivaji Maharaj's architect, the existing ponds on the fort have been constructed with the estimation of how much rain falls on the average annual rainfall, due to the rainfall, the pond for which to be used for ribbad cessation, the length and breadth of the room should be kept for it.

If the rain falls at the right time and at the right, then the grain gets rich and the grass is good nutrition. Farming was an important business in India, because the state's funding was largely based on agricultural income, in order to plan for the cultivation of agriculture, it was set in a beautifully rainy season in Rayagada. This is the rainstorm, tourists visiting Raigad, historians and historians did not know. Raigad researcher and researcher Mr. Gopal Chandorkar (Arkitecht) first got it hidden. In his book 'Vaibhav Raigad', he has unmasked this scale with measurement and methodology map. The side photograph is the stagnant rain. Kushavarta lake is a Shiva temple. It is a thickly rugged area in the northern part of the north. There are eight lakes on Raigad. Among them, water of Gangasagar and Koli dam is currently used on Raigad. In view of the number of tourists coming to Raigad on thousands of days, this number is increasing day by day, seeing that, three and a half years ago Chhatrapati Shivaji Maharaj planned to water the foresight.

Shivaji Maharaj has built Pachadla Wada for Jijau. It is surrounded by walls. Inside is a 200 'x 400' feet length-width castle. There are iron bars to build horses. There are two wells in the castle. Specially, there is a stone stepping down for a single downstairs and a masonry construction. It's rocky. It is called 'Gakta Vihara'. Maharaj made Jijau very special to sit for him. The Maradhamoli Vihir is still alive with the life and spirit of a Maratha king.

Shivaji Maharaj said in the mandate that if there is plenty of water on the fort, there should be plenty of water for the fort and not to rely on it, keep one more pond more reserved and keep it reserved. Having realized that the time has come for work to be done, and the need to plan for drinking water nowadays, it has been noticed by the recent changing environment.


शिवकाळातील जल व्यवस्थापन

सह्याद्रीच्या शिखर माथ्यावर अनेक गड-किल्ले आहेत. त्यातील काही शिलाहार, यादवकालीन तर काही शिवकालीन गड-कोट आहेत. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे स्वराज्य या गड-किल्ल्यांच्याच आश्रयाने उभे राहिले होते, त्यामुळे गडावर त्यांचे विशेष प्रेम. डोंगरमाथ्यावरील या किल्ल्यांवर प्रथम प्राधान्य पिण्याच्या पाण्याला असे. आज्ञापत्रातील दुर्गप्रकरणामधील गडाची राखण या विषयासंबंधी लिहिले आहे. त्यात ते म्हणतात, 'तसेच गडावर आधी उदक पाहून किल्ला बांधावा, पाणी नाही आणि ते स्थळ तो आवश्यक बांधणे प्राप्त झाले तरी आधी खडक फोडून तळी, टाकी पर्जन्यकाळापर्यंत संपूर्ण गडास पाणी पुरेल अशी मजबूत बांधावी. गडावरी झराही आहे. जसे तसे पाणीही पुरते म्हणून तितक्यावरीच निश्चिंती न मानावी, उद्योग करावा, की निमित्त की झुंजामध्ये भांडियाचे आवाजाखाली झरे स्वल्प होतात आणि पाणियाचा खर्च विशेष लागतो, तेव्हा संकट पडते. याकरिता तसे जागी जखिरियाचे पाणी म्हणून दोनचार टाकी तळी बांधावी. त्यातील पाणी खर्च होऊ न द्यावे, गडाचे पाणी बहुत जतन राखावे.' गड व पाण्याच्या देखभालीसाठी त्यांनी म्हटले की लोहार, सुतार, पाथरवट यांना गड पाहून एक एक दोन दोन असाम्या करून ठेवाव्या. लहान-सहान गडांवर यांचे नित्यकाम पडते असे नाही. याकरिता त्यांचे कामाची हत्यारे त्यांजवळी तयार असो द्यावी. गडावरील शिबंदीला वर्षभर पाणी कसे पुरेल याचे नियोजन त्यांनी दूरदृष्टीने करून ठेवले होते.

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्याची राजधानी रायगड येथील जल व्यवस्थापन तर खास अभ्यासण्याजोगी आहे. रायगडावरील लेणी व डोंगराच्या पोटात खोदलेली खांब टाकी पाहिल्यावर लक्षात येते की रायगड हा प्राचीन गड असून त्याला किमान दीड हजार वर्षांचा इतिहास लाभला आहे. शिलाहार राजांपासून शिवाजी महाराजांपर्यंत अनेक राजवटी रायगडावर नांदल्या आहेत. जावळीच्या चंद्रराव मोऱ्यांचा पाडाव केल्यावर रायगड स्वराज्यात दाखल झाला. शिवाजी महाराज जातीने रायगडावर आले. सरळसोट भिंतीसारखे चहूबाजूने तुटलेले उभे कडे, दीड गाव उंच आणि वर चौरंगासारखा दीड मैल लांब आणि १ मैल रुंद सपाट माथा पाहिल्यावर 'तख्तास हाच जागा करावा' असे त्यांच्या मनात आले आणि स्वराज्याची राजधानी रायगड सजू लागला.

राजधानी रायगडावर मुबलक पाणीसाठा आहे. गंगासागर तलाव, कोळीम तलाव, कुशावर्त तलाव, हत्ती तलाव, काळा तलाव आणि निकामी झालेले तीन तलाव धरून एकूण आठ तलाव रायगडावर आहेत. त्यातील गंगासागर तलाव हा सर्वात मोठा असून राजवाड्यासमोरच तो बांधण्यात आला आहे. महादरवाजा, तटबंदी, बुरूज, राजवाडा, जगदीश्वर मंदिर आणि सेवकांची जवळजवळ तीनशे इमारती रायगडावर बांधण्यात आल्या. त्यासाठी लागणारा दगड गंगासागर व इतर तलावांतील दगड खाणीतून काढलेला आहे. राज्यभिषेकावेळी सप्तनद्यांचे पाणी गंगासागर तलावात टाकले आहे. या तलावांखेरीज पाऊणशे पाण्याची टाकी आहेत ती गडमाथ्यावर, गुंफेत व कड्याच्या पोटात राजवाड्यापासून भवानी टोकापर्यंत आणि वाघ दरवाज्यापासून टकमक टोकापर्यंत निरनिराळ्या ठिकाणी त्या खोदलेल्या आहेत. रायगडावरील दहा हजाराच्या शिबंदीला पुरून उरेल एवढा प्रचंड पाण्याचा साठा रायगडावर होता. शिवराज्यभिषेकाला रायगडावर एक लाख असामी आले होते. हे तत्कालीन कागदपत्रे व इंग्रज, पोर्तुगीज यांनी लिहून ठेवले आहे. या समारंभातील सर्व लोकांची पिण्याच्या पाण्याची तहान गडावरील या पाणवठ्यांनी भागवली होती. रायगडावर सर्वांना मुबलक पाणी पुरेल एवढ्या पाण्याचे नियोजन कसे करण्यात आले, त्याचा पुरावा रायगडावरच पाहायला मिळतो. शिवाजी महाराजांनी रायगडावर सर्वप्रथम दगडात बनवलेले पर्जन्यमापक यंत्र कुशावर्त तलावाजवळ मंदिराच्या मागे बांधून घेतले. कौटिल्याने दोनहजार चारशे वर्षांपूर्वी पर्जन्यमापकाचा उपयोग शेती आणि धरणे बांधण्यासाठी केला होता. रायगडावरील दगडात बनवलेले हे पर्जन्यमापक त्याची सुधारित आवृत्ती म्हणजे आधुनिकच म्हटले पाहिजे. वर्षाला सरासरी किती पाऊस पडतो हे पर्जन्यमापकामुळे समजत असल्यामुळे रायगडावरील शिबंदीसाठी किती तळी खोदावी लागतील, त्यासाठी त्यांची लांबी-रुंदी व खोली किती ठेवायची म्हणजे त्यात साठलेले पाणी पुढील पर्जन्यकाळापर्यंत पुरेल याचा शिवाजी महाराजांच्या स्थापत्यविशारदाने अंदाज घेऊन गडावरील विद्यमान तलाव बांधण्यात आले आहेत.

पाऊस योग्य वेळी व योग्य तेवढाच पडला तर धान्य भरपूर पिकते आणि गवत चाऱ्याचेही चांगले पोषण होते. शेती हा भारतातील महत्त्वाचा व्यवसाय, त्यासाठी राज्याचा कोष हा मुख्यत्वे शेती उत्पन्नावर आधारित असल्यामुळे शेतीच्या पीकपाण्याचे नियोजन करण्यासाठी त्या काळात हे अतिशय सुंदर असे दगडी पर्जन्यमापक रायगडावर बसविण्यात आले. हे पर्जन्यमापक आहे हे रायगड पाहण्यासाठी आलेले पर्यटक, इतिहासाचे अभ्यासक दुर्गप्रेमी मंडळींना माहीत नव्हते. रायगड अभ्यासक व संशोधक श्री. गोपाळ चांदोरकर (अर्किटेक्ट) यांच्या प्रथम ते दृष्टीस पडले. त्यांनी आपल्या 'वैभव रायगडचे' या पुस्तकात या पर्जन्यमापकाचे मोजमाप व कार्यप्रणाली नकाशासह उलगडून दाखविले आहे. बाजूचे छायाचित्र त्या दगडी पर्जन्यमापकाचे आहे. कुशावर्त तलावाच्या काठी एक शिवमंदिर आहे. त्याच्या उत्तरेकडील एका खोलगट भागात हे दगडी पर्जन्यमापक आहे. रायगडावर आठ तलाव होते. त्यापैकी गंगासागर आणि कोळीम तलावाचेच पाणी सध्या रायगडावर वापरण्यात येते. रायगडावर रोज येणाऱ्या-जाणाऱ्या पर्यटकांची संख्या हजारोंच्यावर आहे आणि ही संख्या दिवसेंदिवस वाढत आहे, हे पाहता साडेतीनशे वर्षांपूर्वी छत्रपती शिवाजी महाराजांनी पाण्याचे नियोजन किती दूरदृष्टीने केले होते याची कल्पना येते.

शिवाजी महाराजांनी जिजाऊसाठी पाचाडला वाडा बांधला आहे. सभोवताली तटबंदी आहे. आत २००' x ४००' फूट लांबी-रुंदीचे वाड्याचे जोते आहे. घोडे बांधण्यासाठी त्यात लोखंडी गोल कडी आहेत. वाड्यात दोन विहिरी आहेत. विशेष म्हणजे एकीला खाली उतरण्यासाठी दगडी पायऱ्या असून वर दगडी बांधकाम आहे. त्यावर दगडीबैठक आहे. हिला 'तक्क्याची विहीर' म्हणतात. महाराजांनी जिजाऊंना बसण्यासाठी ती खास बनवून घेतली. एका मराठमोळ्या राजाची जीवन आणि जिव्हाळा जपणारी साधीसुधी मराठमोळी विहीर अद्यापही जीवनरस उराशी घेऊन उभी आहे.

शिवाजी महाराजांनी आज्ञापत्रात म्हटले आहे की गडावर झऱ्याचे पाणी भरपूर आहे म्हणून त्यावर विसंबून न राहता एकदोन तळी अधिक बांधून राखीव ठेवावी. प्रसंगी ती कामास येतील हे लक्षात घेऊन व निसर्गचक्राचा रोख पाहून यापुढे पिण्याच्या पाण्याचे नियोजन करणे किती गरजेचे आहे, हे अलीकडचे बदलते वातावरण पाहून आपल्या लक्षात आले असेल.

Gambhirgad

The famous fort fort of Thane district (now Palghar district) is mentioned in the Dahanu taluka of Gambheergad. When we say Gambhirgad, we do not have to be serious. Someone said, 'What's in the name?' Even though the name is serious, its spontaneity blossoms in its intimate itself, then you do not even know when you reach the fort in such a delightful atmosphere.

If you want to see the intricate road from Dahanu, Kasagaon and Dharampur, see the construction of natural stones, leaving the small buses of Saivan and passing through the small basin of Sivan. When you come to you, you should step down. From there, start the road from Vihaligalgaon (Patil Patil) situated at the foot of Gambhirgad. If you own a vehicle, your account may be flooded with another scenic area. However, coming to Talashi and coming to Udhwa Naka on the eastern side of Ahmedabad highway, on Nashik Road, come from Dangchari Dam. If so, you can get a chance for a bird watching. Where the wall of the dam is completed, there is a bird's filling in the watershed area of ​​Shaniwarapada area. Titini, trunk, water pump, stork, The hawks, etc., are seen by the beels of the beasts of the sea. This is a festival of birds. For bird watching and their photographs, there has been a lot of increase in tourists to Dapchari dam. Close the 'Eyha Sawa Hall' camera and go to Udhwa nose and reach Raipur via Aslonggi. From the Raipur gaav, we reach the fort on the northern side of our fort. But this route is going through an inaccessible part of the dense forest and it is also set up. It is easier to get rid of the usual way from Vinhali village. But this route is going through an inaccessible part of the dense forest and it is also set up. It is easier to get rid of the usual way from Vinhali village. But this route is going through an inaccessible part of the dense forest and it is also set up. It is easier to get rid of the usual way from Vinhali village.

The thickness of the thickness is 2,000 feet above the sea level. There is an ancient temple of Mahadeo in Vihali village. Around it are the remains of Satishesh and Veeragala. After ascending to the shoulders of Lord Mahadev, the height of the summit starts. Chandmata is the goddess of the Goddess on a single mela here. Take the blessings of the goddess Jakhmatata that comes in the summit with her philosophy. Have some rest and start a walk. The joy of watching the fort is beyond description. It is very difficult to understand the distant regions of our country. Jawhar to the east, Harishgad in Sahyadirangai, on the southern side of Asherigad-Adulalgad hill highlands, Dahanu on the west, Thalasi to Dambargaon, Sea Chanderi belt up to Sanjana and seeing the jangalpatta of the northern nature, where your eyes are not noticed, Two guns on the fort remind you of the past. There is a water tank excavated in the rock. Water is chilled and potable. At one place it seems a breeze. A legend is famous in the area. On January 5, 1664, Shivaji Maharaj planned to take Surat. After climbing to Trimbakeshwar in Nashik, Maharaj went to Konkan and went to Jawahar's kingdom and greeted the kings of Jawhar and they also welcomed the victory of Maharaj. The memories of that visit are standing in the form of a arbor near Murchundi, 1.5km from Jawar. So, the legend said that Maharaj came to Surat and robbed the Surat Surat and got safely from the state of Jawhar. But again S In October 1670, when Maharaj came out of Surat after being attacked by Surat, horses, bulls, mules, and when the news of the enemy came on the back of the rear, Maharaj came to the fort and called for the help of Jawahar kings. But Aurangzeb kept quiet because he did not come back due to the impetuous force. Taking the wealth of Swaraj to the end, Maharaj was found to be very dangerous, then he possessed some of his wealth in this incident on the dark side and safely returned from Swarajya Javar state. They did not come back to the treasure that was left behind. Later, in the search of this wealth, many of them came in the description of Himmat Bahadur but they never came back. The same thing as the local people told about Bhuptgad of Jhappaon was heard. Lastly, there are these stories of legends that are not history. Later, in the search of this wealth, many of them came in the description of Himmat Bahadur but they never came back. The same thing as the local people told about Bhuptgad of Jhappaon was heard. Lastly, there are these stories of legends that are not history. Later, in the search of this wealth, many of them came in the description of Himmat Bahadur but they never came back. The same thing as the local people told about Bhuptgad of Jhappaon was heard. Lastly, there are these stories of legends that are not history.

The history of Gadagad is very trivial. After Chhatrapati Shivaji Maharaj Chhatrapati Sambhaji Raje S In 1683, the North invaded Konkan. It is recorded in the history of Taraapur fort, Ashoorgad along with the capture of Giridghad. Etc. S In 1737-39, the story of the Maratha warriors spread throughout the Vasai Sivas of Chimaji Apap. Because of the inhuman prospects of the Portuguese, the Marathas, Agri, Koli and Adiwasis came together in the form of Chimaji Apap's flagging for protection of Dharma. Chima's Apap won the Girgad fort along with other forts in Thane, and the last attack was lifted by the Portuguese's Vasai caste by the Portuguese. That date was 16 May 1739.

The area of ​​Gadagad is surrounded by dense forests. By becoming the life-partner of Sonali river originating from the south of Gadgad, his colleague met the Rupali river along with the Saivan village and from there, he got to Suryaadhi from Charapur to Dharampur, Kasagawa. In the dark forests, there is a thick mesh of sago, well, ain, hed, pen, asana, sesum, cucumber, humb (a fruit tree), bibala, kaandol (it is known as white tea, its fruits are sweet), rye mango, cinch and carvand. There is a rich habitat for forests, deer, peacocks, randukars, leopards, tigers, craving, foxes, rabbits etc. As the tribals are running on these forests, the people of the small open cottages are wandering in the hands of the poor people. This backward tribal is part of the Thane district and in the last 10 years, tar roads and ST services have been started. So reforms have started getting windy. Anganwadi, Elementary schools have been started. The educational system has improved considerably in the new generation due to education up to Class X in Ashramshal of Saivan. Gopal Pawar, the Sarpanch of Aslan village, is a tribal and highly educated. His father, author of 'When the person wakes' book and the fighters for the upliftment of tribal people of Thane district. Godutai Parulekar was a worker. Mr. Gowda Pawar said, 'In this area, I am the only one highly educated. Jai in the children here The college has to go to Kasasa and Talasari for further education. Sewanganj's Vanalakshak Sharad Yagnik and Dilip Dhanwa, their associate Devji Borsa, have crooned the area here. He has studied deeply on the traditions of wildlife, animal husbandry and adivasis, and they get the nataki geographical information of the location of Gadagad in the map shown. So friends, if the name is serious, do not hesitate,


ठाणे जिल्ह्यातील (आता पालघर जिल्हा) नामवंत गड-किल्ल्यांमध्ये डहाणू तालुक्यातील गंभीरगडाचा उल्लेख होतो. गंभीरगड म्हटल्यावर आपण गंभीर होण्याचे कारण नाही. कुणीतरी म्हटलेच आहे, 'नावात काय आहे?' - नाव गंभीरगड असले तरी त्याच्या अंतरंगात शिरताच आपल्या चित्तवृत्ती आनंदाने फुलून येतात, मग अशा प्रसन्न वातावरणात आपण गडावर कधी पोहोचतो ते कळतही नाही.

डहाणू तालुक्याच्या पूर्वेला जंगलांनी व्यापलेल्या निसर्गरम्य परिसरातील आसलोन तथा रामपूर गावाच्या मागे मस्तक उंचावून आकाशाशी गुजगोष्टी करीत उभा असलेला गंभीरगड पाहावयाचा असल्यास मुंबईहून रेल्वेने डहाणूला उतरून एसटी बसने चारोटीनाका, कासागाव, धरमपूर गावानजिक असलेले नैसर्गिक दगडांचे रचनाकाम पाहत पावनखिंडीतून सिल्वासाकडे जाणारी बस सायवनचा लहानसा घाट पार करून आसलोन गावापाशी आल्यावर आपण पायउतार व्हावे. तेथून गंभीरगडाच्या पायथ्याशी असलेल्या विहांळीगाव (पाटीलपाडा) येथून गड चढण्यास सुरुवात करावी. स्वत:चे वाहन असल्यास आपल्या खाती आणखी एका निसर्गरम्य परिसराची भर पडू शकते. पण त्यासाठी तलासरीला येऊन अहमदाबाद हायवेच्या पूर्वेला नाशिक रोडने उधवा नाक्याकडे येताना दापचरी धरणाच्या बंधाऱ्यावरून यावे. तसे आल्यास पक्षीनिरीक्षणाची संधी मिळते. जिथे ही धरणाची भिंत संपते तिथे शनिवारपाडा परिसरातील पाणथळ भागात पक्ष्यांची जत्रा भरलेली दिसते. टिटनी, खंड्या, जलकपोत, सारस, बगळे इत्यादी पाणपक्ष्यांच्या कलकलाटांनी आसमंत कोंदून गेलेला दिसतो. पक्षीमित्रांसाठी ही पर्वणीच आहे. पक्षीनिरीक्षण आणि त्यांच्या छायाचित्रणासाठी दापचरी धरणाकडे पर्यटकांची आता बऱ्यापैकी वर्दळ वाढू लागली आहे. 'आँखो देखा हाल' कॅमेऱ्यात बंद करून तसेच उधवा नाक्यावर येऊन रायपूरमार्गे आसलोनगावी यावे. रायपूरगावातूनही उत्तरेकडील बाजूने आपला गडावर प्रवेश होतो. पण हा मार्ग घनदाट जंगलातील दुर्गम भागातून जात असून चढही उभा आहे. त्यापेक्षा विहांळी गावातून नेहमीच्या मार्गाने चढणे सोपे आहे.

गंभीरगडाची उंची समुद्रसपाटीपासून दोन हजार फूट आहे. विहांळी गावात महादेवाचे प्राचीन मंदिर आहे. त्याच्या अवतीभोवती सतीशिळा व वीरगळाचे अवशेष आहेत. महादेवाचे दर्शन घेऊन गडाच्या खांद्यापर्यंत चढून आल्यावर उभ्या चढाचा शिखरमाथा सुरू होतो. येथील एका मेटावर चांदमाता देवीचे राऊळ आहे. तिचे दर्शन घेऊन शिखरमाथ्यावर आले की गडाची रक्षणकर्ती जाखमाता देवीचे आशीर्वाद घ्यावेत. थोडी विश्रांती घ्यावी आणि मग गड फिरायला सुरुवात करावी. गड पाहण्याचा आनंदसोहळा वर्णनापलीकडचा होतो. दूरवरचा विलोभनीय प्रदेश आपल्या दोन्ही दिठीत मावेनासा होतो. पूर्वेला जव्हार, त्यापलीकडे सह्याद्रीरांगेतील हरीषगड, दक्षिणेला आशेरीगड-अडसूळगडांची कातरलेली उंच डोंगररांग, पश्चिमेला डहाणू, तलासरी ते डंबरगाव, संजाणपर्यंतचा समुद्राचा चंदेरी पट्टा आणि उत्तरेकडील निसर्गसंपन्न सिल्वासाचा जंगलपट्टा पाहताना जिथे जिथे म्हणून नजर जाते तिथून आपली नजर हटता हटत नाही. गडावर दोन तोफा भूतकाळातील झुंजीची आठवण करून देतात. गडावर खडकात खोदलेल्या पाण्याची टाकी आहे. पाणी थंडगार आणि पिण्यायोग्य आहे. एका ठिकाणी उंचावर एक विवर दिसते. त्याबाबत येथील लोकात एक आख्यायिका प्रसिद्ध आहे. ५ जानेवारी १६६४ रोजी शिवाजी महाराजांनी सुरत लुटण्याची योजना आखली. नाशिक येथे त्र्यंबकेश्वरापाशी कौल लावून महाराज कोकणात उतरून जव्हारच्या राज्यातून जाताना जव्हारचे राजे यांची सदिच्छा भेट घेतली आणि त्यांनीही महाराजांचे जंगी स्वागत केले. त्या भेटीची आठवण जव्हारपासून दीड किमी अंतरावरील मुरचुंडीजवळ एका कमानीच्या रूपाने उभी आहे. तर, आख्यायिका अशी की, महाराजांनी सुरतला जाऊन यथासांग सुरत लुटली व जव्हारच्या राज्यातून सुखरूपपणे स्वराज्यात आले. पण पुन्हा इ. स. १६७०च्या ऑक्टोबरमध्ये महाराज सुरत लुटून सर्व संपत्ती, घोडे, बैल, खेचरांवर लादून निघाले असता शत्रू पाठीवर चालून आल्याची खबर लागली तेव्हा महाराज गंभीरगडावर आले आणि जव्हारच्या राजांना मदतीसाठी बोलाविले. पण औरंगजेबाने सज्जड दम दिल्यामुळे ते न येता गप्प राहिले. शेवटी एवढी संपत्ती स्वराज्यात घेऊन जाणे महाराजांना धोकादायक वाटू लागल्यावर त्यातील काही संपत्ती त्यांनी गंभीरगडावरील या विवरात टाकली व जव्हारच्या राज्याबाहेरून सुखरूपपणे स्वराज्यात परतले. ते परत गंभीरगडावर ठेवलेली संपत्ती नेण्यास आले नाहीत. त्यानंतर या संपत्तीच्या शोधात बरेच हिम्मतबहादूर या विवरात उतरले पण ते पुन्हा कधी वर आले नाहीत. स्थानिक लोकांनी सांगितलेली अशीच गोष्ट झापगावच्या भूपतगडाच्या संदर्भातसुद्धा ऐकावयास मिळते. शेवटी या ऐकीव आख्यायिका आहेत इतिहास नव्हे.

गंभीरगडाचा इतिहास फार त्रोटक आहे. शिवाजी महाराजांनंतर छत्रपती संभाजीराजे यांनी इ. स. १६८३ रोजी उत्तर कोकणावर स्वारी केली. तेव्हा त्यांनी तारापूर किल्ला, आशेरीगडासह गंभीरगडही जिंकून घेतल्याची इतिहासात नोंद आहे. इ. स. १७३७-३९मध्ये चिमाजी आप्पांच्या वसईस्वारीमुळे मराठ्यांच्या पराक्रमाची गाथा सर्वदूर पसरली. पोर्तुगीजांच्या अमानुष धर्मछळामुळे मराठे, आग्री, कोळी, आदिवासी असे सर्व धर्मरक्षणासाठी चिमाजी आप्पांच्या झेंड्याखाली एकत्र आल्यामुळे या युद्धाला एकप्रकारे धर्मयुद्धाचे स्वरूप आले होते. चिमाची आप्पांनी ठाण्यातील इतर किल्ल्यांबरोबर गंभीरगडही जिंकून मग शेवटचा हल्ला पोर्तुगीजांच्या वसई किल्ल्यावर करून पोर्तुगीजांचे ठाण्यातून संपूर्ण उच्चाटन केले. ती तारीख होती १६ मे १७३९.

गंभीरगडाचा परिसर घनदाट जंगलांनी व्यापलेला आहे. गंभीरगडाच्या दक्षिण अंगावरून उगम पावलेली सोनाली नदी या परिसराची जीवनदायिनी बनून आपली सहचारिणी रूपाली नदीला सायवन गावापाशी भेटते व तेथून धरमपूर, कासागावातून चारोटीपाशी सूर्यानदीला जाऊन मिळते. गडपरिसरातील जंगलात साग, खैर, ऐन, हैद, कलम, असाना, सिसम, काकड, हूंब (एक फळझाड), बिबळा, कहांडोळ (याला पांढरीचे झाड म्हणतात. त्याची फळे गोड आहेत), रायवळ आंबे, चिंच आणि करवंदीच्या घनदाट जाळी असून त्यात सांबर, हरीण, मोर, रानडुक्कर, बिबटे, वाघ, तरस, कोल्हे, ससे इत्यादी वनचरांची वस्ती भरपूर आहे. येथील आदिवासींचा चरितार्थ या जंगलसंपत्तीवरच चालत असल्याने मोठ्या माणसांबरोबरच लहान उघडी नागडी पोरं हातातील बेचकीने पाखरे टिपीत रानोमाळ भटकत असतात. ठाणे जिल्ह्यातील हा मागास आदिवासी भाग असून मागील दहाबारा वर्षांत येथे डांबरी रस्ते, एसटी सेवा सुरू झाल्या आहेत. त्यामुळे आता सुधारणांचे वारे वाहू लागले आहे. अंगणवाडी, प्राथमिक शाळा सुरू झाल्या आहेत. सायवन गावातील आश्रमशाळेत दहावीपर्यंत शिक्षणाची सोय झाल्यामुळे नवीन पिढीत शिक्षणाची टक्केवारी आता बऱ्यापैकी वाढली आहे. येथील आसलोन गावचे सरपंच गोदू पवार हे आदिवासी असून उच्चशिक्षित आहेत. त्यांचे वडील हे 'जेव्हा माणूस जागा होतो' पुस्तकाच्या लेखिका व ठाणे जिल्ह्याच्या जंगलपट्टीतील आदिवासींच्या उन्नतीसाठी लढणाऱ्या कॉ. गोदूताई परुळेकर यांचे कार्यकर्ते होते. श्री. गोदू पवार म्हणाले, 'या भागात मी एकटाच उच्चशिक्षित आहे. इथल्या मुलांना ज्यु. कॉलेजसाठी कासा व पुढील शिक्षणासाठी तलासरी येथे जावे लागते. सायवनगावचे वनाधिकारी शरद याज्ञिक व दिलीप धानवा, त्यांचे सहकारी देवजी बोरसा यांनी इथला परिसर पिंजून काढला आहे. वनसंपदा, पशुपक्षी व आदिवासींच्या चालीरीतींवर त्यांनी सखोल अभ्यास केला असून त्यांनी दाखविलेल्या नकाशात गंभीरगडाच्या स्थानाची नेटकी भौगोलिक माहिती मिळते. तेव्हा मित्रांनो, नाव गंभीरगड असले तरी दचकू नका, तो आपल्याला आनंदाच्या शिखरावर घेऊन जातो.

Difficult, but handsome Gorakhgad

The relation between Chhatrapati Shivaji Maharaj and his fort fort was firmly rooted in Marathi tradition. No matter how strong it is, then you do not have to look for it. As soon as you arrive at the fort, you should give an impetuous declaration of Har Har Mahadeva and return it to Shivaranya and take it with renewal. Let's go today to visit a pair cast named Purusha Gursikhya.

The famous fort for the Yatra in Murbad taluka of Thane district is located at a distance of 14 km from the village of Mhasa, near Dehri village, which combines the attractions of its character. His name is Machchindradhad and Gorakhgad. Of these, there are no ornaments of fort-fort on Machchindragad. Traditionally, the names of the disciples of Shri Machhindranath and Goraksnath have been given by these two pinnacles. Born in the fort, Gorakhgad fort is a 2,135 ft high hill, Adventure climbing teams of boys and boys are coming to Pune and Thane. Every time the new challenge is challenged, the campus of the unforgettable, thrilling experience of changing nature in the fort area is tied to the backside. What is on this fort? The Garcottgadla is surrounded by the four sides, there are caves, the carvings of Satkarni are carved, there are inscriptions, excavated water cistern in the rock, There are stables in the sky, the sky is a perishable peak, there are ancient Samadhi of Gorakhnath, the valleys, the ponds, the dense forest has various types of trees and shrubs, the animals are the birds. After all these fascinations, the steps of the fort will automatically turn on the Gorakhgad, which provides the history, inspection, insistence and hunger for adventure.

After reaching the bus stop at Dehri village of Murbad, we come into a dense forest after about 1 km walk from the Gorakhnath temple with the foothill on the hill, behind the Gorakhnath temple. Here, Mahadeo's ancient pindi is situated on the side of the corrugated stone. There is also a well-ventilated note, the 'hoop hoop' of the monkeys in the heart of the rocks has warned you to come to the forest. After a while, while observing the nature of the nature, after coming across the eastern side towards the fort, there is a climber of vertical cross. When climbing up a little, after climbing twenty-five steps from the carved crossroads in the corner, we come under the open sky, and then the narrow steps that are excavated in the rock again get a narrow stack frame. There is an inscription on this step. It is a very difficult route of about three hundred feet from here and on the right side there is a deep gulf. After going this way, mowed water sculptures are found. Gorkhikad is the main cone on his head. The deep valley in front of it and the upstream cone caught by Machchindragadas captured the attention.

In the last stages of Gorkhakad, footpaths appear on both sides of the pinnacle. On the left side, a cave which was excavated in the woods was seen in a distance. The sculpture of Satvahana Satkarni's reign is engraved on her wall. Riding on horseback are kings. The sword in the hands of the king is in the hands of the queen, and both of them are standing in front of each other; A water cistern has been excavated in the cave. There is a glimpse of the Siddhagad from this cave. Siddhagad, which looks very clairvoyant, is more than a thousand feet taller than Gorakhgadh. When you see the cave and come back with the right path, you come to the huge cave that is dug in the stomach of Gorkhakad, then your mind is amazed by the amazing view beyond our imagination. This huge cave is sculpted in the stomach which is leaking on the top, with three to three faces in its mouth and two 3 x 3 ft wide carved pillars. When the stairs descend in the courtyard, the chapatti on the valley mouth welcomes you with a little smell. But for a little reason, the valley below has sat down. There is a cistern for the cave and there is a water tank of an unhealthy soil near it. From the cave to the east, the Sahyadri ranges from east to Durgi Fort on the route leading to Bhimashankar, on the way to Bhimashankar, and on its side, due to its characteristic shape, the unique inventions of Sahyadri's supernatural form, due to the tremors of the tremor of the Jardandi mountain range, are known as the Saturnari Mahal, permanently on your memory. It goes. When the stairs descend in the courtyard, the chapatti on the valley's mouth welcomes you with a little smell. But for a little reason, the valley below has sat down. There is a cistern for the cave and there is a water tank of an unhealthy soil near it. From the cave to the east, the Sahyadri ranges from east to Durgi Fort on the route leading to Bhimashankar, on the way to Bhimashankar, and on its side, due to its characteristic shape, the unique inventions of Sahyadri's supernatural form, due to the tremors of the tremor of the Jardandi mountain range, are known as the Saturnari Mahal, permanently on your memory. It goes. When the stairs descend in the courtyard, the chapatti on the valley mouth welcomes you with a little smell. But for a little reason, the valley below has sat down. There is a cistern for the cave and there is a water tank of an unhealthy soil near it. From the cave to the east, the Sahyadri ranges from east to Durgi Fort on the route leading to Bhimashankar, on the way to Bhimashankar, and on its side, due to its characteristic shape, the unique inventions of Sahyadri's supernatural form, due to the tremors of the tremor of the Jardandi mountain range, are known as the Saturnari Mahal, permanently on your memory. It goes.

At the end of the fort, taking the rest of the cave to the cave is to keep the sack on your back and cave in the cave. Because the path to the summit is very difficult. Curved stairs are stuck in the stomach, while in some places it is engraved with coconut and it has to be raised on the limb. When you feel like winning the world, you feel like winning the world with the feeling of a thrilling thunder which comes in the back of the stomach and deep gap behind the back. Gorkhnath's ancient Samadhi is a round-the-clock with two folding areas, and inside it is a pedestal. There is a small Nandi in front of the dome. The peak of Garhshagad, which is broken by the four sides, two-three oval trees showing the presence of Navnath and Dattadigumbara. From this summit, the area of ​​Naneghat, ahupa ghat, Siddhagad, Bhimashankar, side accident, Machchindragad and deep rifts, Sahyadri's rock is a thrilling experience for both the strong and the lunatic. Although one day is enough to see Gorakhgad and Machchindragad pairs in an inaccessible, difficult way, one night's stay in the cave on the Garhshakrada is a unique experience of nature.

अवघड, पण देखणा गोरक्षगड

छत्रपती शिवाजी महाराज आणि त्यांचे गड-किल्ले यांचे अतूट नाते मराठी तनमनात घट्टपणे रुजले आहे. मग गड कोणताही असो, तो पाहण्यासाठी मुहूर्त पाहावा लागत नाही. गडापाशी पोहोचताच हर हर महादेवाची उत्स्फूर्त घोषणा देत शिवरायांशी तद्रूप व्हावे व नवउर्मी घेऊन परतावे. चला तर आज आपण आद्य गुरूशिष्यांचे नाव असलेल्या एका जोड किल्ल्याला भेट देणार आहोत.

ठाणे जिल्ह्यातील मुरबाड तालुक्यात यात्रेसाठी प्रसिद्ध असलेली, म्हसा गावापासून अवघ्या १४ किमी अंतरावरील देहरी गावाजवळ आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण आकाराने लक्ष वेधून घेणारी किल्ल्यांची जोडगोळी आहे. त्याचे नाव आहे मच्छिंद्रगड व गोरक्षगड. यापैकी मच्छिंद्रगडावर गड-किल्ल्यांचे कोणतेही अलंकार नाहीत.\B \Bपरंपरेने श्री मच्छिंद्रनाथ आणि गोरक्षनाथ या गुरू-शिष्यांची नावे या दोन सुळक्यांना लाभली आहेत.\B \Bत्यापैकी गोरक्षगड हा घाटवाटांवर नजर ठेवणारा किल्ला सुमारे २,१३५ फूट उंच असून त्यावरील रोमहर्षक चढाईसाठी मुंबई, पुणे आणि ठाणे येथील साहसी गिर्यारोहकांची पथके येत असतात. प्रत्येक वेळी नवे आव्हान पेलत गड परिसरातील निसर्गातील बदलत्या रूपातील अविस्मरणीय, रोमांचकारी अनुभवाची शिदोरी गाठीला बांधून जातात. अशा या गडावर आहे तरी काय? खुद्द गोरक्षगडाला चहूबाजूंनी तुटलेले बेलाग कडे आहेत, गुहा आहेत, सातकर्णीची कोरीव शिल्पकृती आहे, शिलालेख आहेत, खडकात खोदलेली पाण्याची टाकी आहे, भुयारी जिने आहेत, आकाश भेदणारा शिखरमाथा आहे, त्यावर गोरखनाथांची प्राचीन समाधी आहे, दऱ्या आहेत, खिंडी आहेत, घनदाट जंगलात विविध प्रकारची झाडे-झुडपे आहेत, पशुपक्षी आहेत. या सर्व आकर्षणापायी इतिहास, निरीक्षण, जिद्द आणि साहसाची भूक भागविणाऱ्या गोरक्षगडावर मग दुर्गरोहींची पावले आपोआप वळतात.

मुरबाडमधील देहरी गाव बसथांब्यावर उतरून गोरक्षगडाच्या पायथ्याशी असलेल्या गोरखनाथांच्या मंदिरामागून डोंगराच्या धारेवर पाऊलवाटेने सुमारे १ किमी चालल्यावर आपण घनदाट जंगलात येतो. येथे महादेवाची पुरातन पिंडी असून बाजूला कोरीव दगड इतस्त: पडले आहेत. जवळच विहीरही आहे, रानकिड्यांच्या किर्रऽऽ किर्रऽऽ आवाजात माकडांचा 'हूपऽऽ हूपऽऽ' आवाज आपण जंगलाच्या ऐन गाभ्यात आलोय याची सूचना देतो. थोड्याच वेळात नि:शब्दपणे निसर्गाचे अवलोकन करत, गडाला पूर्ण वळसा मारत पूर्वेकडील बाजूला आल्यावर उभ्या कातळाची चढण लागते. थोडे वर चढल्यावर कातळात कोरून काढलेल्या भुयारी मार्गातून पंचवीस एक पायऱ्या चढून गेल्यावर आपण उघड्या आकाशाखाली येतो व पुन्हा खडकात खोदलेल्या अरुंद पायऱ्यांनी वर चढल्यावर अरुंद दगडी चौकट लागते. या चौकटीच्या पायरीवर एक शिलालेख आहे. येथून सुमारे तीनशे फुटांचा अत्यंत बिकट मार्ग असून त्याच्या उजव्या बाजूला खोल दरी आहे. हा मार्ग चढून गेल्यावर शेवाळेयुक्त पाण्याचे कोरीव टाके दिसते. त्याच्या डोक्यावर गोरक्षगडाचा मुख्य सुळका आहे. त्यापलीकडे खोल दरी आणि त्यापलीकडे मच्छिंद्रगडाचा गगनाला भिडलेला उत्तुंग सुळका लक्ष वेधून घेतो.

गोरक्षगडाच्या अंतिम टप्प्यात सुळक्याच्या दोन्ही बाजूंना पायवाटा दिसतात. डाव्या बाजूच्या पायवाटेने गेले की, थोड्या अंतरावर कातळात खोदलेली एक गुहा दिसते. तिच्या भिंतीवर सातवाहन सातकर्णीच्या राजवटींतील शिल्पचित्र खोदलेले आहे. घोड्यावर स्वार झालेले राजाराणी आहेत. राजाच्या हातात तलवार तर राणीच्या हातात जंबिया असून दोघांचेही घोडे एकमेकांसमोर उभे आहेत, तर बाजूला कावड घेऊन जाणारा सेवक आहे. गुहेत एक पाण्याचे टाकेही खोदलेले आहे. या गुहेतून सिद्धगडाचे दर्शन होते. अत्यंत भेदक दिसणारा सिद्धगड गोरक्षगडापेक्षाही हजार एक फुटाने उंच आहे. गुहा पाहिल्यावर आपण पुन्हा मागे येऊन उजव्या वाटेने गेल्यावर गोरक्षगडाच्या पोटात खोदलेल्या विशाल गुहेपाशी येतो, तेव्हा आपल्या कल्पनेपलीकडच्या अद्भूत दृश्याने मन थक्क होतो. वर निमुळत्या होत गेलेल्या शिखराच्या पोटात ही प्रचंड आकाराची गुहा खोदलेली असून तिच्या मुखावर तीन आणि आतल्या भागात दोन ३ x ३ फूट रुंदीच्या कोरीव खांबांनी\B \Bया गुहेचे छत तोलून धरले आहे. पायऱ्या उतरून प्रांगणात आल्यावर दरीच्या तोंडावरील चाफ्याचे झाड मंद सुवासाने आपले स्वागत करते. पण जरा बेतानेच कारण खाली दरी आऽ वासून बसली आहे. गुहेत जाण्यासाठी जिना असून त्याच्या शेजारी अवीट गोडीचे पाण्याचे कुंड आहे. मुक्कामाला आदर्श अशा या गुहेतून पूर्वेकडची सह्याद्रीची रांग, त्यावरील दुर्गी किल्ला ते भीमाशंकरकडे जाणाऱ्या मार्गावरील आहुपा घाट आणि त्याच्या बाजूने आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण आकारामुळे सातकर्णीचा महाल म्हणून ओळखली जाणारी कोकणतळी उतरत गेलेल्या करालदंती डोंगराच्या धारेमुळे सह्याद्रीच्या रौद्रभीषण स्वरूपाचा छाती दडपून टाकणारा अनोखा आविष्कार आपल्या स्मृतीपटलावर कायमचा कोरला जातो.

गुहेत विश्रांती घेऊन गडाच्या अंतिम टप्प्याकडे म्हणजे शिखरमाथ्यावर जातेवेळी आपल्या पाठीवरची सॅक वगैरे गुहेत ठेवून निघावे. कारण शिखरावरील वाट अतिशय अवघड आहे. कड्याच्या पोटात खोदलेल्या अरुंद पायऱ्या झिजून गेल्या आहेत, तर काही ठिकाणी खोबण्या कोरलेल्या असून त्यात हातपाय गुंतवीत वर चढावे लागते. कड्याला छाती चिकटवलेली आणि पाठीमागे खोल दरी - असा मनावर दडपण आणणारा थरारनाट्याचा अनुभव घेत माथ्यावर येतो, तेव्हा जग जिंकल्याचा आनंद होतो. जेमतेम दोन गुंठे क्षेत्रफळ असणाऱ्या या माथ्यावर गोरक्षनाथांची प्राचीन समाधी गोल घुमटासारखी असून आत पादुका आहेत. घुमटासमोर एक लहानसा नंदी आहे. गोरक्षगडाच्या या शिखराला चहूबाजूंनी तुटलेले कडे असून कड्यावरून खाली झुकलेली दोन-तीन औदुंबराची झाडे नवनाथांचे आणि दत्तदिगंबराचे अस्तित्व दर्शवितात. या शिखरमाथ्यावरून नाणेघाटाचा परिसर आहुपा घाट, सिद्धगड, भीमाशंकर, बाजूचा दुर्घट मच्छिंद्रगड आणि खोल दऱ्याखोऱ्या, सह्याद्रीच्या राकट कणखर आणि रानदांडगेपणाचा रोमांचकारी अनुभव देणाऱ्या आहेत. दुर्गम, बिकट वाटांमुळे गोरक्षगड आणि मच्छिंद्रगडाची जोडगोळी पाहण्यासाठी एक दिवस पुरेसा असला तरी गोरक्षगडावरील गुहेतील एका रात्रीचा मुक्काम हा पशुपक्ष्यांच्या सान्निध्यात निसर्गाच्या गहिरेपणाचा एक अनोखा अनुभव देऊन जातो.

Mystery of the Parsic Fort

By the 1970's, I took the first camera. It was the camera of 'Agafa Guert-120'. Having twelve photos in one roll can be drawn. There are many push-ups to get the actual photo handy. First, roll the roll for it. Negative was seen as if it was so easy to wash the clothes (development-printing). In it, you can print only the good photos of someone whose hands, feet, and someone's head. My feet did not get ground on the ground due to the camera. The feet started roaring and the camel was hanging in front of us.

I'm not 'watching mountains from a distance'. Having been very close to the mountain, I have been trying to get his insistence in mind and because he was friendly with me as a friend, father, teacher, I learned a lot from him. Even though I am not able to express my debt even though I am the master of the fearless, fearless, courageous, beauty, patience, serious, furious, immovable, gentle, loving, knowledgeable, knowledgeable yogurt. Because they empty their arms in my baglessly. Knowledge is being reimbursed for the benefit of others. Knowledge of the mountains should be fluid, rather than hesitate to know, or get rid of the knowledge of being a debt, the mountain's teachings clearly show that the people who come to blossom forth from the other on the other side bring them to the bloom, then why do not you! This huge view of knowledge has been given to me by the mountain. The mountain gave me many companions, companions, dreers, ponds, rivers, trees, animals and birds, but in addition to the history, the cave, the caves, caves, Then, going to meet the fortresses, my going to Hoyana hill became just like mine.

Even today, the same goes on to visit the Parsik hill on the eastern side of Thane. If we look at it, we know from class 5. Our first visit to Mumbra Devi's temple was with Eknath Mokashi of VitaVa village. Then whenever he went to Parsik Mountain, he welcomed me and gave me new information. How did the revolutionaries set up a plan to blow up the parasika by the revolutionaries of Marathikar Narna, Ramesh Chitnis, Kashinath Koli, Pashupatinath Kronadiya, Krishnakumar Trivedi etc., and then how did the British caught a trap and then arrested them? How full is Apart from standing in front of the audience, the cine-starrer Nutan Bungalow, the wireless and satellite center, and the top of it are Thane, Bhiwandi, While looking at the reflection of water on the water of Kalyan, the water that was clamped with the windy gaps, the macheve, the shovel, the small ships, and the picturesque mountains of Parsi hills did not budge. Yet there was a secret hidden from me. To prove itself, I had to run to the Parsik Mountains. It was the secret that the Parsik fort was in. I used to walk on the shoulder of this mountain till date but there was no such thing as a fort. Cai Mr. Chantan gan In the book 'Maharashtra of the Fort' written by Gogte in 1907, I read two lines of text about the fort. Kalyan creeks S The fort was in existence till 1880, but then the people in the surrounding area did not even leave the fortified fort. There was a corner of the hill where the intersection was entered into the creek. Until the 1920s, the British Collector, British officers, the house of Sargant and the horse were on foot. In the year 1965, the husband of famous cinematographer Nutan, Shri. Bahl built a bungalow here. He was a senior officer in the Navy, so on the backdrop of the scenic Khasi area of ​​Parsik, he built a beautiful bungalow with a replica of a boat deck and added the beauty of the area. Today, all Thanekaris are familiar with Nutan's bungalow. He was a senior officer in the Navy, so on the backdrop of the scenic Khasi area of ​​Parsik, he built a beautiful bungalow with a replica of a boat deck and added the beauty of the area. Today, all Thanekaris are familiar with Nutan's bungalow. He was a senior officer in the Navy, so on the backdrop of the scenic Khasi area of ​​Parsik, he built a beautiful bungalow with a replica of a boat deck and added the beauty of the area. Today, all Thanekaris are familiar with Nutan's bungalow.

After the history of Shivaji Maharaj's death, the Portuguese started spreading arms. The Portuguese built a fort in Parsik to promote the Marathi navigator of the Durgadi Fort of Kalyan, which is why Chhatrapati ShivajiRaje etc. S In 1683, a campaign was launched to destroy the Portuguese bases in North Konkan to teach the Portuguese a lesson. Later, in the Vasai campaign of Chimaji Appa Peshwa, along with other forts in 1738-39, the Persian fort was captured by the Marathas. Later, after seeing the British rule for some time, the Parasik fort was destroyed after being surrendered to Calcutta. In the next few years the book will disappear from the page.

From the Parsik fort built by the Portuguese, the name of Parasik Hill, which is known as Parsik Hill, was reversed and it was later known as Mumbra hill, due to Mumbra Devi on the hill. Mumbra Devi was replaced in the stomach space in the stomach east of this mountain; it is most likely in the beginning of the Peshwa period. Due to Mumbra Devi, there are small villages of beautiful houses of people of Agari, Koli and Muslims of this hill city. He was called 'Mumbragaon'. Mumbra Devi is a Jagrut Devasthan of Koli brothers. Before coming up, there was a footprint in front of the Mumbra railway station. A few years ago, the 'Mumbra Devi Devasthan Trust' was set up, thereby facilitating the golden lamp from the steps of the concrete to the top of the Goddess. Now, due to the Mumbra Bypass Road, you can get to motorcycles by half the area of ​​Mumbra Devi hill. The number of devotees of Mumbra devi is increasing day by day. Mumbra devi is the totem of Koli brothers. There are nine rice rafts in the main stomach. In the formless form of Mumbra Devi, Siddhi Minister, Kalratri, Chandghata, Maha Gauri, Katyani, Skandmata, Shailputri and Kushtmanda have been placed here. The priests and the president of the temple, Shri. The system of the temple has been traditionally run by Ramchandra Nana Bhagat. Have a glimpse of the Goddess, and enjoy a unique pleasure in watching the meeting quietly in a narrow space on the side. If the sky is clean, look around in the middle. From the vast region surrounded by the Mumbrasahar creek, it does not turn its attention on the delightful area from the sea-bay bowl line, Ghodbunder, Bhiwandi, Kalyan, and beyond that of Kamangadurga, Dandigad, Malanggad to Mahuligad, and then seeing the mind becomes entangled in history. The companion is a parson mountain. 'My fort was in the fort ... I do not know why?'


१९७०च्या सुमारास मी पहिला कॅमेरा घेतला. 'अगफा गॅव्हर्ट-१२०'चा तो कॅमेरा होता. एका रोलमध्ये बारा फोटो काढता येत. प्रत्यक्ष फोटो हातात येण्यासाठी अनेक खटपटी लटपटी कराव्या लागत. आधी तो रोल धुवायला टाकावा लागे. (डेव्हलपिंग-प्रिंटिंग) कपडे धुवावे इतक्या सहजपणे रोल धुतला काय रे, असे म्हणून निगेटिव्ह पाहिली जाई. त्यात कोणाचे हात, कोणाचे पाय, तर कोणाचे डोके उडवले ते पाहून फक्त चांगले फोटो तेवढे प्रिंट करायचे. कॅमेरामुळे माझे पाय जमिनीवर ठरेनासे झाले. पायाला भिंगरी लागली आणि गळ्यात कॅमेरा लटकावीत रानोमाळ भटकंती सुरू झाली ती आजतागायत अंगात भिनून उरली आहे.

मला 'दुरून डोंगर साजरे' नाहीत. डोंगराच्या अत्यंत समीप राहून त्यांच्या अंतर्मनाचा ठाव घेण्याचा प्रयत्न मी सदोदित करीत आलो आणि तेही माझ्याशी मित्र, वडील, शिक्षक या नात्याने हितगुज करीत असल्यामुळे मला त्यांच्याकडून बरेच काही शिकता आले. भय, साहस, जिद्द, सौंदर्य, धीर, गंभीर, उग्र, अचल, कोमल, प्रेमळ, स्थितप्रज्ञ, ज्ञानयोगी अशा विविध रूपाने माझ्या मनावर संस्कार करणाऱ्या या अजाण बाहूंचे कृपाछत्र मस्तकी असूनही मला त्यांचे ऋण मात्र व्यक्त करता येत नाही. कारण त्यांनी निर्व्याजपणे आपली ओंजळ माझ्या झोळीत रिकामी केली. ज्ञानकण आपण दुसऱ्यांना वाटूनच सव्याज परतफेड होणार आहे. ऋण मानून ज्ञानाचा संकोच करण्यापेक्षा किंवा तळी-डबकी होऊन साचण्यापेक्षा, ज्ञान हे प्रवाही असावे ही डोंगराची शिकवण निर्मळ मनाने सकल जनांना तोषवीत एकीकडून दुसरीकडे नवे धुमारे फुलविण्यासाठी निघालेल्या सरितेने आचरणात आणली मग आपण का नाही! ज्ञानदानाचा हा विशाल दृष्टिकोन डोंगराने मला दिला. डोंगराने मला अनेक सखे, सोबतीही दिले, निर्झर, तळी, नदी, वृक्षवेली, पशु-पक्षी यांची संगत तर जडलीच, पण त्याशिवाय इतिहासाने प्राण फुंकून सजीव केलेल्या गुहा, घळी, लेणी, गडकिल्ले हे तर आप्ताहूनही प्रिय झाले. मग गडकिल्ल्यांना भेटण्यासाठी का होईना डोंगराकडे माझे जाणे-येणे नित्याचेच होऊन बसले.

आजही असाच चालत ठाण्याच्या पूर्वेकडील पारसिक डोंगराला भेटावयास गेलो. तसे पाहायला गेलो तर इयत्ता ५वीत असल्यापासूनची आमची ओळख. विटावा गावातील एकनाथ मोकाशी या शाळासोबत्याबरोबर मुंब्रादेवीच्या दर्शनाला गेलो होतो ती आमची पहिली भेट. त्यानंतर जेव्हा जेव्हा पारसिक डोंगरावर गेलो तेव्हा तेव्हा त्याने माझे स्वागत करून नवनवी माहिती देऊ केली. रेल्वेतलाव, पारसिक बोगद्याची निर्मिती, भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील क्रांतिकारक विचाराचे मारुतीकुमार, मोरेश्वर नाचणे, रमेश चिटणीस, काशिनाथ कोळी, पशुपतिनाथ करोडिया, कृष्णकुमार त्रिवेदी इत्यादी क्रांतिकारकांनी पारसिकचा बोगदा उडवण्याचा कट कसा रचला आणि मग टॅक्सी ड्रायव्हरच्या फितुरीमुळे इंग्रजांनी सापळा रचून या सर्वांना कसे पकडले आणि मग त्यांच्यावर खटला कसा भरला, हा सारा इतिहास त्याने डोळ्यासमोर उभा केलाच शिवाय सिनेअभिनेत्री नूतनचा बंगला, वायरलेस व सॅटेलाइट केंद्र आणि त्याच्या माथ्यावरून ठाणे, भिवंडी, कल्याण या शहरांना नागमोडी वळणांनी विळखा घातलेल्या खाडीतून पाणी कापीत जाणारी होडी, मचवे, पडाव, छोटी जहाजे यांची पाण्यावर हिंदकळणारी प्रतिबिंब पाहताना, तर कधी दूरवरच्या प्रदेशाचे तिन्ही ऋतूत सुरम्य दर्शन घडविताना पारसिक डोंगराने कधीच हात आखडता घेतला नाही. तरीही एक रहस्य त्याने माझ्यापासून लपवून ठेवले होते. त्याचीच शहानिशा करण्यासाठी पारसिक डोंगराकडे मला धाव घ्यावी लागली. ते रहस्य होते पारसिक किल्ल्याचे. इतक्यांदा या डोंगराच्या अंगाखांद्यावर फिरलो पण येथे किल्ला होता असा मागमूसही कधी लागला नाही. कै. श्री. चिंतामण गं. गोगटे यांनी १९०७ साली लिहिलेल्या 'महाराष्ट्रातील किल्ले' या पुस्तकात पारसिक किल्ल्याबाबत दोन ओळींचा मजकूर माझ्या वाचनात आला. कल्याण खाडीकिनारी इ. स. १८८० सालापर्यंत हा किल्ला अस्तित्वात होता पण नंतर आजूबाजूच्या परिसरातील लोकांनी या जीर्ण झालेल्या किल्ल्याचे दगडही शिल्लक ठेवले नाहीत. डोंगराची एक धार जिथे खाडीमध्ये घुसते तिथे हा किल्ला होता. १९०३पर्यंत इंग्रज राजवटीतील कलेक्टर, इंग्रज अधिकारी, सार्जंट यांची घरे आणि घोड्यांच्या पागा येथे होत्या. १९६५ साली सुप्रसिद्ध सिनेअभिनेत्री नूतन हिचे पती श्री. बहल यांनी येथे बंगला बांधला. ते नेव्हीमध्ये उच्च अधिकारीपदावर होते त्यामुळे पारसिक डोंगराच्या निसर्गरम्य खाडी परिसराच्या पार्श्वभूमीवर त्यांनी बोटीवरील डेकची प्रतिकृती असलेला देखणा बंगला बांधून त्या परिसराच्या सौंदर्यात भर घातली. आज समस्त ठाणेकरांना नूतनचा बंगला म्हणून तो परिचित आहे.

इतिहासाचा मागोवा घेता, शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर पोर्तुगीजांनी हातपाय पसरण्यास सुरुवात केली. कल्याणच्या दुर्गाडी किल्ल्यानजीक असणाऱ्या मराठी आरमाराला शह देण्यासाठी पोर्तुगीजांनी पारसिकचा किल्ला बांधला, यामुळे छत्रपती संभाजीराजांनी इ. स. १६८३ साली पोर्तुगीजांना धडा शिकविण्यासाठी उत्तर कोकणातील पोर्तुगीज ठाणी उद्ध्वस्त करण्याची मोहीम आखली होती. पुढे चिमाजी आप्पा पेशवे यांच्या वसई मोहिमेत इतर किल्ल्यांबरोबर १७३८-३९ साली पारसिक किल्लाही मराठ्यांच्या ताब्यात आला. त्यानंतर काही काळ इंग्रज राजवट पाहून कालगतीपुढे शरणागती पत्करून पारसिक किल्ला नामशेष झाला. आणखी काही वर्षांत पुस्तकाच्या पानातूनही तो नाहीसा होईल.

पोर्तुगीजांनी बांधलेल्या या पारसिक किल्ल्यावरून पारसिकचा डोंगर असा नावलौकिक असलेल्या पारसिक डोंगराचे नाव मागे पडून पुढे मुंब्रा डोंगर म्हणून सारे ओळखू लागले ते डोंगरावरील मुंब्रादेवीमुळे. या डोंगराच्या पूर्वेकडील कड्याच्या पोटात निमुळत्या जागेत मुंब्रादेवी स्थानापन्न झाली ती बहुधा पेशवेकाळाच्या पूर्वार्धात. मुंब्रादेवीमुळे तिच्या पायथ्याशी असलेले आगरी, कोळी, मुसलमान या दर्यावर्दी लोकांचे टुमदार घरांचे छोटेखानी गाव होते. त्याला 'मुंब्रागाव' असे नाव पडले. मुंब्रादेवी ही कोळी बांधवांचे जागृत देवस्थान आहे. वर येण्यासाठी पूर्वी मुंब्रा रेल्वे स्टेशनसमोरून पाऊलवाट होती. काही वर्षांपूर्वी 'मुंब्रादेवी देवस्थान ट्रस्ट' स्थापन होऊन त्याद्वारे काँक्रिटच्या पायऱ्या व पायथ्यापासून वर देवीच्या स्थानापर्यंत सोनेरी दिव्यांची सोय करण्यात आली आहे. आता मुंब्रा बायपास रोडमुळे मुंब्रादेवी डोंगराच्या अर्धा भागापर्यंत मोटारगाडीने जाता येते. मुंब्रादेवीच्या भक्तगणांची संख्या दिवसेंदिवस वाढू लागली आहे. मुंब्रादेवी कोळी बांधवांची कुलदेवता आहे. मुख्य कड्याच्या पोटात देवीचे नऊ तांदळे आहेत. निराकार रूपातील मुंब्रादेवी, सिद्धीमंत्री, कालरात्री, चंद्रघटा, महागौरी, कात्यायनी, स्कंदमाता, शैलपुत्री, कुष्टमांडा अशा नऊ देवी येथे स्थानापन्न झाल्या आहेत. मंदिराचे पुजारी व अध्यक्ष श्री. रामचंद्र नाना भगत यांच्या घराण्याकडे मंदिराची व्यवस्था परंपरेने चालत आली आहे. देवीचे दर्शन घ्यावे आणि बाजूच्या अरुंद जागेत निवांतपणे बैठक मारून आसमंत न्याहाळण्यात एक वेगळाच आनंद अनुभवावा. आकाश स्वच्छ असेल तर पायतळी नजर टाकावी. मुंब्राशहर खाडीने वेढलेला विस्तीर्ण प्रदेश, त्यावरून समुद्रपक्ष्यांची उडणारी धनुष्याकृती ओळ, घोडबंदर, भिवंडी, कल्याण, पनवेल शहरापलीकडे दिसणारे कामणदुर्ग, दिंडीगड, मलंगगड ते माहुलीगडापर्यंतच्या रमणीय परिसरावरून आपली नजर हटत नाही आणि मग पाहता पाहता अंतर्मुख होऊन आपले मन इतिहासकाळात डोकावू लागते. सोबतीला पारसिक डोंगर असतो. म्हणतो, 'माझ्या तळहातावर किल्ला होता… दिसला का रे तुला?'

Cursed Gandharva on Kohjagad

Thana is one of the oldest fortresses in temples, temples and talavas. The castle has ancient history. From Satvahan, Konkan Maurya, the Jawhar Institute of Shivkal has benefited from the long history of independence from British rule. In the 5th and 6th century, the Kundan Maharshi king sukeshu Verma's Shri Khandeshwar temple built, Shilaharaden Gunjaktai Temple, Shri Parasuram Temple on Mandar Mountain and the only fortress in the Wada taluk, Kohjadad, are the ancient heritage of the temples. Today we are going to visit Kohjagad.

Some forts are such that they do not know the history. They are able to absorb all the attention of you with their unique size. Out of these fortresses, Kohajad - standing behind the Naga-Sangay village in Wada taluka, draws his attention from the sculpture of the human shape created naturally on his forehead. Because of the fascination of Kohjgad and the nature of the nature that he has gained from the fundamental inspiration of history, courage and staunch youth, there is a continuous increase in the number of casualties of Kohjagad, which are the hallmarks of fortune-based travelers.

To reach Kohojangad, it is now possible to reach ST from the castle, directly to the Naga village, at the foot of Kohjagad. Thane-Mumbai tourists should approach the Mumbai-Ahmedabad Highway near the Wada gorge and cross the bridge over the river Deharja or on the right side of the bridge showing 12-km distance between the right-hand corner, when you step down in the village of Koh Ke, one of the neighboring houses of Madhav Nathu Kamdy Chaufthene gun is proved to be welcome. There were many guns on Kohjagad, but some of the local people pushed the gun from the fort to the fun. Some of them are empty, some disappear, some of which are well placed by the well-respected gun villagers in the village and placed on a stone, among them you can see a mortar placed in Ganapati Temple premises in Nanegaon, Sanggegaon and Galthre.

Before climbing up to Kohjagad, you can also enjoy the sightseeing around the spectacular landscape. Dehraja river flows from the north to the fort, while the green velvet carpet sits on both sides in the area by the tributary of the Pinar river Tangsa which runs southwards. A painter is painting an amazing picture, and the area is so attractive. The character of this river, which is trendy, is slow in this direction, in which the reflection of the hill, trees and riverbank near the coast is reflected in the wave and the mind is exposed to the waves. The banks of this river have a temple of ancient Mahadeo. On the side of the house of Atmaram Ganu Patil, the system of the temple has been running from generation to generation.

After that, we start to climb on Kohjgad. The foot under foot takes the turn of the wadivakadi and moves to the fort within an hour. The gateway to the north gate of the fort is now extinct. The bastion and fortification are also the same. There were ancient temples of Kushuswara on the fort. This temple is now restored. There are two big reservoirs near the temple. Next to the basement, local people call him a ghost. Due to the flute's wings of the past, the wings of their wanders and the sharpness of their sheets are usually not known to anyone. There are nine tanks or water ponds which are excavated in the rock at some distance from the Vaghibila. Most of them go away after the monsoon. There is another water tank next to this coupling. It is thought that the arrangement of water was arranged on the fort.

The foothill on the left side of the Kususheshwar temple goes to the Citadel. There is a temple of Maruti on the way. While walking up the stairs, three more troughs are found in the rock. The Bastion Tower is still standing in a very strong state. Another idol of Balbhima, sitting on the wall of the ruined walls and watching the ruins of the house, can be seen here. After this, the attraction of the entrapped youth comes to us near the sculpture of the human form, which is about 25 feet tall of Baldand Asharupa. A huge rock, which is truly a miracle of nature, stands at the top of the tunnel. The idea that a naturally created human shape should be a cursed Gandheth looking at the sky, stretching his arms out of the sky and then tempting to lock it in the camera before the curse freezes.

Even though Kohjgad does not say much about the history of 1900 ft high altitude, the steps taken by nature-stricken gateways and tataburus are on the fort, and the steps of disorderly, naturalist youth are visible on this fort. Let's mark your footprints in it. Maybe your coming will have to talk about silent history.

ठाणे जिल्ह्यातील सर्वात प्राचीन दुर्ग, मंदिरे, तलाव वाडा तालुक्यात आहेत. वाड्याला प्राचीन इतिहास आहे. सातवाहन, कोकण मौर्य यांच्यापासून शिवकाळातील जव्हार संस्थान ते ब्रिटिश राजवटीतील स्वातंत्र्यलढ्यापर्यंतचा प्रदीर्घ इतिहास वाड्याला लाभला आहे. ५-६व्या शतकात कोकण मौर्य राजा सुकेतू वर्मा याने बांधलेले श्री खांडेश्वर मंदिर, शिलाहारकालीन गुंजकटई मंदिर, मंदार पर्वतावरील श्री परशुराम मंदिर आणि वाडा तालुक्यातील एकमेव दुर्ग कोहजगड असा दुर्ग-मंदिरांचा पुरातन वारसा त्याची ग्वाही देतात. आज आपण कोहजगडाला भेट देणार आहोत.

काही गड-किल्ले असे आहेत की त्यांना इतिहासाची ओळख लागत नाही. आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण आकारानेच सर्वांचे लक्ष आपल्याकडे वेधून घेण्यात ते सफल होतात. अशा किल्ल्यांपैकी वाडा तालुक्यातील नाणे-सांगे गावांच्या मागे उभा असलेला कोहजगड - त्याच्या माथ्यावरील नैसर्गिकरीत्या तयार झालेल्या मानवी आकारातील शिल्पकृतीने तो दुरूनही लक्ष वेधून घेतो. इतिहास, साहस आणि जिद्द या तरुणांच्या मूलभूत प्रेरणास्रोतांचे शमन करणारा कोहजगड आणि त्याला लाभलेल्या निसर्गाचा रम्य परिसस्पर्श यामुळे दुर्गभ्रमण आणि गिरीशिखरे पादाक्रांत करणाऱ्या युवकांची दर सुट्टीगणिक कोहजगडावरील वर्दळ सतत वाढत आहे.

कोहजगडावर जाण्यासाठी वाड्याहून थेट कोहजगडाच्या पायथ्याशी असलेल्या नाणे गावापर्यंत आता एसटीने जाता येते. ठाणे-मुंबईच्या पर्यटकांनी मुंबई-अहमदाबाद महामार्गाने वाडा फाट्याजवळ यावे व देहरजा नदीवरील पूल ओलांडला की उजव्या हाताच्या बाजूला नाणे-सांगे अशी पाटी दर्शवित असलेल्या रस्त्याने १२ किमी अंतर कापल्यावर कोहजगडाच्या पायथ्याशी असलेल्या नाणे गावात आपण पायउतार होतो, तेव्हा समोरच्या चौकात माधव नथू कामडी यांच्या घराशेजारी एका चौथऱ्यावर ठेवलेली तोफ आपले स्वागत करण्यास सिद्ध होते. कोहजगडावर बऱ्याच तोफा होत्या, परंतु काही नतद्रष्ट लोकांनी गंमत म्हणून गडावरून तोफा ढकलून दिल्या. त्यातील काही फुटल्या, काही गायब झाल्या, तर काही त्यातल्या त्यात चांगल्या स्थितीतील तोफा गावकऱ्यांनी सन्मानाने गावात आणून चौथऱ्यावर ठेवल्या आहेत, त्यापैकी नाणेगाव, सांगेगाव आणि गालथरे गावात गणपती मंदिराच्या प्रांगणात तोफ ठेवलेली आपणास पाहता येते.

कोहजगडावर चढाई करण्यापूर्वी आजूबाजूला प्रेक्षणीय परिसर पाहण्याचाही मनमुराद आनंद लुटता येतो. गडाच्या उत्तरेकडून देहरजा नदी वाहते, तर दक्षिणेकडून वाहणाऱ्या पिंजाळ या तानसा नदीच्या उपनदीने या परिसरात हिरवा मखमली गालिचा दोन्ही तीरावर अंथरला आहे. एखाद्या चित्रकाराने अद्भुत चित्र रंगवावे, तसा इथला परिसर चित्तहरण करणारा आहे. झोकदार वळण घेत असलेल्या या नदीचे पात्र या ठिकाणी संथ झाले असून त्यात किनाऱ्याजवळील डोंगरदऱ्या, वृक्षवल्ली आणि नदीकिनारी असलेल्या मंदिराचे प्रतिबिंब हवेच्या झुळकीवर तरंगताना पाहून मन खुलावून जाते. या नदीच्या किनारी प्राचीन महादेवाचे मंदिर आहे. बाजूला आत्माराम गणू पाटील यांचे घर असून मंदिराची व्यवस्था त्यांच्या घराण्याकडे पिढ्यानपिढ्या चालत आली आहे.

यानंतर आपण कोहजगडावर चढाई करण्यास सुरुवात करतो. वेडीवाकडी वळणे घेत पायाखालची पाऊलवाट तासाभरात गडावर पोहोचते. गडाला दक्षिणोत्तर प्रवेशद्वार असून ते आता नामशेष झाले आहेत. बुरूज आणि तटबंदीचीही तीच अवस्था आहे. गडावर कुसुमेश्वराचे पुरातन मंदिर होते. या मंदिराचा आता जीर्णोद्धार करण्यात आला आहे. मंदिराजवळ दोन मोठे हौद आहेत. त्याच्यापुढे तळघर असून इथले स्थानिक लोक त्याला भूतबीळ म्हणतात. या भूतबिळात पाकोळ्यांची वस्ती असल्यामुळे त्यांच्या पंखांचा फडफडाट आणि त्यांच्या शीटांचा उग्र दर्प येत असल्याकारणाने सहसा कुणी आत जात नाही. वाघबिळापासून काही अंतरावर खडकात खोदलेली नऊ टाके किंवा पाण्याची कुंडे आहेत. त्यातील बहुतेक पावसाळ्यानंतर ओसरतात. या जोड कुंडापुढे आणखी एक पाण्याचे टाके आहे. एकूणच गडावर पाण्याची चोख व्यवस्था करण्यात आली होती, हे ध्यानात येते.

कुसुमेश्वर मंदिराच्या डाव्या बाजूची पाऊलवाट बालेकिल्ल्यावर जाते. वाटेत मारुतीचे मंदिर आहे. पायऱ्यांनी वर जाताना आणखी तीन कुंडे खडकात खोदलेली दिसून येतात. बालेकिल्ल्यावरील बुरूज मात्र अद्यापही भक्कम अवस्थेत उभा आहे. ढासळलेली तटबंदी आणि घरांच्या अवशेषांवर नजर रोखून ठाण मांडून बसलेल्या बलभीमाची आणखी एक मूर्ती येथे पाहावयास मिळते. यानंतर गिरीभ्रमण करणाऱ्या युवकांचे आकर्षण ठरलेल्या बलदंड अश्मरूपातील पंचवीस फूट उंच अशा मानवी रूपातील शिल्पाकृतीजवळ आपण येतो. खरोखरच निसर्गाचा चमत्कार म्हणावा अशी एक प्रचंड शिला कड्याच्या टोकावर तोल सावरत उभी आहे. नैसर्गिकरीत्या तयार झालेल्या मानवी आकारातील ही शिला मान उंचावून बाहू पसरवून आकाशाकडे पाहत असलेला एखाद्या शापित गंधर्व असावा, या कल्पनेने मग तो शापमुक्त होण्याअगोदरच त्याला कॅमेऱ्यात बंदिस्त करण्याचा मोह आपल्याला आवरता येत नाही.

समुद्रसपाटीपासून १९०० फूट उंच असलेला कोहजगड इतिहासाबद्दल आपल्याला फारसे काही सांगत नसला तरी ढासळते प्रवेशद्वार व तटाबुरूजांचे लेणे लेवून निसर्ग कोंदणात चपखलपणे बसलेल्या या गडावर दुर्गप्रेमी, निसर्गप्रेमी युवकांची पाऊले फिरकत असतात. त्यात आपल्याही पावलांचे ठसे उमटू द्या. कदाचित तुमच्या येण्यामुळे इथला मूक इतिहास बोलूही लागेल.